8. Sınıf Sözcükte Anlam Konu Anlatımı
8. sınıf Türkçe dersi ve LGS için hazırlanan bu sayfada Sözcükte Anlam konusu ayrıntılı açıklamalar, tablolar ve özgün örnek cümlelerle anlatılmaktadır. Sayfada gerçek, yan, mecaz ve terim anlam başta olmak üzere somut ve soyut anlam, ad aktarması ve bağlamdan anlam tahmin etme konuları ele alınmıştır.
Sözcüklerin anlamları Türk Dil Kurumu Güncel Türkçe Sözlük esas alınarak verilmiştir. Sayfada ayrıca çok anlamlı bir sözcüğün bütün anlam türleri üzerinden incelenmesi, sık karıştırılan durumlar, LGS tipi örnek sorular, etkinlik ve sıkça sorulan sorular yer almaktadır.
🗺️ Kavram Haritası
Bir kutucuğa tıklayarak ilgili bölüme gidebilirsiniz.
1. Çok Anlamlılık
Türkçede birçok sözcük birden fazla anlama sahiptir. Bir sözcüğün hangi anlamda kullanıldığı ancak cümle içinde, yani bağlamda anlaşılır. Sözlükte bu anlamlar aynı madde içinde numaralandırılarak verilir.
“tutmak” Sözcüğünün Bazı Anlamları (TDK)
| TDK’deki Anlamı | Örnek Cümle |
|---|---|
| Elde bulundurmak, ele almak | Kardeşimin elini sıkıca tuttum. |
| Kırağı, çiğ veya kar bir yüzeyde görünür durumda olmak, kalmak | Gece yağan kar, sabaha kadar yollarda tuttu. |
| Desteklemek, birinden yana çıkmak | Maçta herkes kendi okulunun takımını tutuyordu. |
| Gereğini yapmak, yerine getirmek | Arkadaşım verdiği sözü her zaman tutar. |
| Hizmetine almak veya kiralamak | Tatil için deniz kenarında küçük bir ev tuttuk. |
| Uygun gelmek, çelişmez olmak | Tanıkların anlattıkları birbirini tutmuyordu. |
🔎 İpucu
Çok anlamlı bir sözcüğün anlamını bulmak için sözcüğün yerine anlamını karşılayan başka bir söz koymayı deneyin: “Sözünü tuttu.” → “Sözünü yerine getirdi.” Cümlenin anlamı bozulmuyorsa doğru anlamı bulmuşsunuz demektir.
2. Gerçek (Temel) Anlam
Bir sözcüğün akla gelen ilk ve temel anlamıdır. Sözlükte genellikle ilk sırada yer alır.
Örnekler:
- Bu yıl bahçedeki elmalar çok tatlı oldu. (şeker tadında olan)
- Fırtınada ağacın kökleri topraktan söküldü. (bitkiyi toprağa bağlayan bölüm)
- Koşarken ayağım taşa takıldı. (bacağın yere basan bölümü)
3. Yan Anlam
Bir sözcüğün gerçek anlamıyla ilgisini koruyarak, genellikle bir benzerlik yoluyla kazandığı yeni anlamdır. Yan anlam somut bir benzerliğe dayanır.
| Gerçek Anlam | Yan Anlam | Benzerlik |
|---|---|---|
| insanın ayağı | masanın ayağı | İkisi de taşıyıcıdır, aşağıda durur. |
| ağacın kökü | dişin kökü | İkisi de bir şeyin en dip bölümüdür. |
| insanın kolu | koltuğun kolu | İkisi de yanda uzanan bölümdür. |
💡 Bilgilendirme
TDK’de “ayak” sözcüğünün ikinci anlamı “Birtakım şeylerin yerden yüksekçe durmasını sağlayan dayak, destek veya bunlardan her biri; bacak” şeklindedir. “Masanın ayağı” bu yan anlamın örneğidir.
4. Mecaz Anlam
Bir sözcüğün gerçek anlamından tamamen uzaklaşarak kazandığı anlamdır. Mecaz anlam genellikle soyut bir anlamdır ve sözlükte “mec.” kısaltmasıyla gösterilir.
| Gerçek Anlam | Mecaz Anlam | TDK’deki Mecaz Anlamı |
|---|---|---|
| tatlı elma | tatlı bir ses | İnsanı çeken, göze, kulağa hoş gelen, rahatlatan |
| tatlı karpuz | tatlı bir çocuk | Sevimli, hoş olan |
| ağacın kökü | sorunun kökü | Bir şeyin başlangıç noktası |
🔎 İpucu
Sözcüğün anlattığı şeyi elle tutup gözle göremiyorsanız ve sözcük gerçek anlamından tamamen uzaklaşmışsa mecaz anlam vardır. “Tatlı bir ses” denildiğinde sesin tadına bakılamaz, sesin hoşa gittiği anlatılır.
5. Terim Anlam
Bir sözcüğün bilim, sanat, spor veya meslek alanlarında kazandığı özel anlamdır. Sözlükte genellikle alanın kısaltmasıyla gösterilir: mat. (matematik), db. (dil bilgisi), kim. (kimya), müz. (müzik) gibi.
Örnekler:
- Denklemin kökünü bularak soruyu çözdük. (matematik)
- “Kırdırmak” sözcüğünün kökü “kır-”dır. (dil bilgisi)
- Orta saha oyuncusu topu forvete pas verdi. (spor)
- Bitkiler fotosentez yaparak kendi besinlerini üretir. (biyoloji)
Bir Sözcükte Dört Anlam: “kök”
TDK Güncel Türkçe Sözlük’te “kök” sözcüğünün anlamları, dört anlam türünü de tek bir sözcük üzerinde görmemizi sağlar.
| Anlam Türü | TDK’deki Anlamı | Örnek Cümle |
|---|---|---|
| Gerçek anlam | Bitkileri toprağa bağlayan, topraktaki besi maddelerini emmesine yarayan klorofilsiz bölüm | Ağacın kökleri toprağın derinliklerine uzanmıştı. |
| Yan anlam | Bazı şeylerde dip bölüm | Dişin kökü çürüdüğü için diş hekimine gittim. |
| Mecaz anlam | Dip, temel, esas / Bir şeyin başlangıç noktası | Bu tartışmanın kökü yıllar öncesine dayanıyordu. |
| Terim anlam (mat.) | Denklemde bilinmeyenin yerine konulduğunda uygun düşen değer | Öğretmen tahtaya yazdığı denklemin kökünü sordu. |
| Terim anlam (db.) | Kelimenin ekleri çıkarıldıktan sonra kalan anlamlı bölümü | “Taşlık” sözcüğünün kökü “taş”tır. |
6. Somut ve Soyut Anlam
| Anlam | Açıklama | Örnekler |
|---|---|---|
| Somut | Beş duyudan en az biriyle algılanabilen varlıkları karşılar. | masa, rüzgâr, koku, ses, gök gürültüsü |
| Soyut | Duyularla algılanamayan, yalnızca zihinde var olan kavramları karşılar. | umut, sabır, dostluk, cesaret, adalet |
⚠️ Uyarı
Gözle görülemeyen her şey soyut değildir. Rüzgâr (dokunma), ses (işitme) ve koku (koklama) duyularla algılandığı için somuttur.
7. Ad Aktarması
Bir sözcüğün, benzetme amacı gütmeden, aralarında bir ilgi bulunan başka bir sözcüğün yerine kullanılmasına ad aktarması denir. Ad aktarması da bir tür mecazdır.
| Cümle | Asıl Anlatılmak İstenen | İlgi |
|---|---|---|
| Bütün okul törene katıldı. | Okuldaki öğrenciler ve öğretmenler | Yer – içindekiler |
| Susuzluktan iki bardak içtim. | Bardağın içindeki su | Kap – içindeki |
| Bu yaz Sait Faik okudum. | Sait Faik’in eserleri | Yazar – eser |
| Mahalle bu düğünü yıllarca konuştu. | Mahallede yaşayan insanlar | Yer – içindekiler |
🔎 İpucu
Ad aktarmasında cümleye “… içindekiler, … eserleri, … yaşayanlar” gibi bir ek açıklama getirerek asıl anlamı bulabilirsiniz: “Bütün okul (okuldakiler) törene katıldı.”
8. Bağlamdan Anlam Tahmin Etme
Anlamını bilmediğimiz bir sözcüğün anlamını, sözcüğün geçtiği cümleden ve metinden yararlanarak tahmin edebiliriz. Bu beceri, okuma sırasında sözlüğe bakmadan metni anlamamızı sağlar.
Örnek Metin
Kervan, günlerce süren yolculuktan sonra nihayet hana ulaştı. Yolcular yorgunluktan öyle bitap düşmüştü ki çoğu, yemek bile yemeden uyuyakaldı.
Tahmin: “Günlerce süren yolculuk”, “yorgunluktan” ve “yemek bile yemeden uyuyakaldı” ifadeleri, “bitap” sözcüğünün çok yorgun, gücü kalmamış anlamında olduğunu gösterir. TDK Güncel Türkçe Sözlük’te “bitap” sözcüğü de “bitkin” sözcüğüne yönlendirilmiştir.
🔎 İpucu
Bağlamdan anlam tahmin ederken sözcüğün öncesindeki ve sonrasındaki sözlere, cümledeki neden-sonuç ilişkilerine ve metnin genel konusuna dikkat edin. Tahmininizi sözcüğün yerine koyarak kontrol edin.
9. Yan Anlam mı, Mecaz Anlam mı?
| Ölçüt | Yan Anlam | Mecaz Anlam |
|---|---|---|
| Gerçek anlamla ilgisi | Gerçek anlamla ilgisini korur. | Gerçek anlamdan tamamen uzaklaşır. |
| Benzerlik türü | Genellikle somut bir benzerlik (biçim, konum, görev) | Soyut bir anlam kazanır. |
| Örnek | dişin kökü, koltuğun kolu | sorunun kökü, tatlı bir çocuk |
⚠️ Uyarı
Deyimler de mecaz anlamlıdır ama deyimler kalıplaşmış söz öbekleridir. Sözcükte anlam sorularında tek bir sözcüğün mecaz anlamı sorulur. “Tatlı bir söz” ifadesinde yalnızca “tatlı” sözcüğü mecazdır. “Göz boyamak” ise sözcüklerin birlikte mecaz anlam kazandığı bir deyimdir.
10. Özet Tablo
| Anlam Türü | Kısaca | Örnek |
|---|---|---|
| Gerçek anlam | İlk ve temel anlam | tatlı elma, ağacın kökü |
| Yan anlam | Gerçek anlamla ilgili, benzerliğe dayanan anlam | masanın ayağı, dişin kökü |
| Mecaz anlam | Gerçek anlamdan uzaklaşmış anlam | tatlı ses, sorunun kökü |
| Terim anlam | Bir bilim veya meslek alanına ait anlam | denklemin kökü, pas vermek |
| Somut anlam | Duyularla algılanan | rüzgâr, koku |
| Soyut anlam | Duyularla algılanamayan | umut, sabır |
| Ad aktarması | İlgili bir sözcüğün yerine kullanma | Bütün okul güldü. |
11. Örnek Soru Çözümleri
Örnek Soru-1
“tutmak” sözcüğü aşağıdaki cümlelerin hangisinde “gereğini yapmak, yerine getirmek” anlamında kullanılmıştır?
A) Annem sokakta kardeşimin elini hiç bırakmadan tuttu.
B) Gece başlayan kar, sabaha doğru çatılarda tuttu.
C) Dedem, bayramda bizi ziyaret edeceğine dair verdiği sözü tuttu.
D) Yaz tatili için göl kenarında bir bungalov tuttuk.
| Seçenek | Anlam (TDK) |
|---|---|
| A | Elde bulundurmak, ele almak |
| B | Kar bir yüzeyde görünür durumda olmak, kalmak |
| C | Gereğini yapmak, yerine getirmek |
| D | Kiralamak |
✅ Çözüm
Doğru cevap C seçeneğidir.
Örnek Soru-2
Bahçedeki çınarın kökleri (I) kaldırımı çatlatmıştı. Komşular, bu sorunun kökünün (II) yıllar önce yanlış yere dikilen ağaç olduğunu söylüyordu. Akşam ödevimde ikinci dereceden bir denklemin köklerini (III) buldum. Ertesi gün dişimin kökü (IV) sızladığı için diş hekimine gittim.
Bu metinde numaralanmış sözcüklerden hangisi terim anlamlıdır?
A) I B) II C) III D) IV
| Sözcük | Anlam Türü |
|---|---|
| kökleri (I) | Bitkinin toprağa bağlanan bölümü: gerçek anlam |
| kökünün (II) | Bir şeyin başlangıç noktası: mecaz anlam |
| köklerini (III) | Matematikte denklemin çözümü: terim anlam |
| kökü (IV) | Dişin dip bölümü: yan anlam |
✅ Çözüm
Doğru cevap C seçeneğidir.
Örnek Soru-3
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük mecaz anlamda kullanılmıştır?
A) Bu karpuz bal gibi tatlı çıktı.
B) Annem bizi tatlı bir sesle uyandırdı.
C) Bayram için evde tatlı yaptık.
D) Limonatayı biraz daha tatlı seviyorum.
Çözüm: A ve D seçeneklerinde “tatlı” sözcüğü “şeker tadında olan” anlamında, yani gerçek anlamda kullanılmıştır. C seçeneğinde “şekerle yapılan yiyecek” anlamındadır. B seçeneğinde ise sesin tadı olamayacağı için sözcük TDK’deki “insanı çeken, kulağa hoş gelen” anlamında, yani mecaz anlamda kullanılmıştır.
✅ Çözüm
Doğru cevap B seçeneğidir.
Örnek Soru-4
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ad aktarması yapılmıştır?
A) Bütün sınıf bu habere çok sevindi.
B) Sınıfın duvarlarını açık maviye boyadık.
C) Sınıfımızda otuz iki sıra var.
D) Yeni sınıfımız ikinci katta.
Çözüm: A seçeneğinde “sınıf” sözcüğü, sınıftaki öğrencilerin yerine kullanılmıştır. Sınıfın kendisi sevinemez, sevinen sınıftaki öğrencilerdir. Diğer seçeneklerde “sınıf” sözcüğü gerçek anlamıyla, yani derslik anlamında kullanılmıştır.
✅ Çözüm
Doğru cevap A seçeneğidir.
12. Etkinlik: Anlam Türünü Bulalım
Aşağıdaki cümlelerde altı çizili sözcüklerin hangi anlamda kullanıldığını yazınız.
| Cümle | Cevap |
|---|---|
| 1. Sabah kahvaltısında tatlı bir kayısı reçeli yedik. | Gerçek anlam |
| 2. Sandalyenin ayağı kırılınca yere düştü. | Yan anlam |
| 3. Öğretmenimizin tatlı dili sınıftaki gerginliği hemen giderdi. | Mecaz anlam |
| 4. Bu sözcüğün kökü bir fiildir. | Terim anlam (dil bilgisi) |
| 5. Kaleci topu kurtardı ama hakem korner kararı verdi. | Terim anlam (spor) |
| 6. Bütün stadyum golü ayakta alkışladı. | Ad aktarması (stadyumdaki seyirciler) |
| 7. İçimizde büyüyen umut, bizi yeniden ayağa kaldırdı. | Soyut anlam |
| 8. Kuzenim her derdi en kökünden çözmeye çalışır. | Mecaz anlam |
Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
❓ Gerçek anlam nedir?
Bir sözcüğün akla gelen ilk ve temel anlamıdır. Sözlükte genellikle ilk sırada yer alır: “tatlı elma” (şeker tadında olan).
❓ Yan anlam ile mecaz anlam arasındaki fark nedir?
Yan anlam gerçek anlamla ilgisini korur ve genellikle somut bir benzerliğe dayanır: masanın ayağı. Mecaz anlamda ise sözcük gerçek anlamından tamamen uzaklaşır: tatlı bir ses.
❓ Terim anlam nasıl anlaşılır?
Sözcük bir bilim, sanat, spor veya meslek alanına ait özel bir kavramı karşılıyorsa terim anlamlıdır: denklemin kökü (matematik), pas vermek (spor).
❓ Ad aktarması nedir?
Bir sözcüğün, benzetme amacı olmadan, aralarında ilgi bulunan başka bir sözcüğün yerine kullanılmasıdır: “Bütün okul güldü.” cümlesinde “okul” okuldaki insanların yerine kullanılmıştır.
❓ Rüzgâr ve koku somut mudur, soyut mudur?
Rüzgâr dokunma, koku ise koklama duyusuyla algılandığı için somuttur. Gözle görülemese bile duyularla algılanabilen varlıklar somuttur.
❓ Bilmediğim bir sözcüğün anlamını nasıl tahmin edebilirim?
Sözcüğün geçtiği cümleye ve metnin geneline bakın. Sözcüğün öncesindeki ve sonrasındaki ifadeler, neden-sonuç ilişkileri ve metnin konusu, anlamı tahmin etmenize yardım eder. Tahmininizi sözlükten kontrol edebilirsiniz.
Kaynak: Sözcük anlamları için Türk Dil Kurumu Güncel Türkçe Sözlük (sozluk.gov.tr)
Hazırlayan: Bilal KIŞ