Anasayfa / 8. SINIF

8. Sınıf Sözcükler Arası Anlam İlişkileri Konu Anlatımı

8. sınıf Türkçe dersi ve LGS için hazırlanan bu sayfada Sözcükler Arası Anlam İlişkileri konusu ayrıntılı açıklamalar, tablolar ve özgün örneklerle anlatılmaktadır. Sayfada eş anlamlı, yakın anlamlı, zıt anlamlı ve eş sesli (sesteş) sözcüklerin yanında genel-özel, parça-bütün ilişkileri ile anlam alanı da ele alınmıştır.

Sözcüklerin anlamları Türk Dil Kurumu Güncel Türkçe Sözlük esas alınarak verilmiştir. Sayfada ayrıca ikilemelerde anlam ilişkileri, yazılışı benzer sözcükler, LGS tipi örnek sorular, etkinlik ve sıkça sorulan sorular yer almaktadır.

🗺️ Kavram Haritası

SÖZCÜKLER ARASI ANLAM İLİŞKİLERİ

Bir kutucuğa tıklayarak ilgili bölüme gidebilirsiniz.

1. Eş Anlamlı (Anlamdaş) Sözcükler

Yazılışları ve okunuşları farklı, anlamları aynı olan sözcüklere eş anlamlı sözcükler denir. Eş anlamlı sözcükler cümlede birbirinin yerine kullanıldığında anlam değişmez.

SözcükEş Anlamlısı (TDK)Örnek Cümle
doğatabiatHafta sonu doğada uzun bir yürüyüş yaptık. → tabiatta
kanıtdelil, ispatDedektif, olay yerinde önemli bir kanıt buldu. → delil
özgürhür, serbestKuşlar kafeste değil, doğada özgür yaşamalıdır. → hür
ülküidealOnun en büyük ülküsü, köyüne bir kütüphane kurmaktı. → ideali
yoksulfakirGönüllüler, yoksul ailelere kışlık giysi dağıttı. → fakir
anıhatıraDedem, gençlik yıllarına ait anılarını anlattı. → hatıralarını

⚠️ Uyarı

Eş anlamlı sözcükler aynı tür ve görevde olmalıdır. Bir cümlede sözcüğün yerine eş anlamlısını koyduğunuzda cümlenin anlamı ve dil bilgisi yapısı bozulmamalıdır.

💡 Bilgilendirme

Çok anlamlı bir sözcüğün eş anlamlısı, cümledeki anlamına göre değişebilir. TDK’ye göre “özgür” sözcüğü “kısıtlamaya bağlı olmayan” anlamında serbest, “başkasının kölesi olmayan” anlamında hür sözcüğüyle eş anlamlıdır.

2. Yakın Anlamlı Sözcükler

Anlamları birbirine çok yakın olan ama aralarında küçük bir anlam farkı bulunan sözcüklerdir. Bu sözcükler her cümlede birbirinin yerine kullanılamaz.

SözcüklerAnlam FarkıÖrnek
kırgın – küskünKırgın kişi incinmiştir ama konuşmayı sürdürebilir. Küskün kişi ise konuşmayı kesmiştir.Arkadaşına kırgındı ama yine de selam verdi. / Ona küskündü, yüzüne bile bakmıyordu.
bakmak – seyretmekBakmak gözü bir yere çevirmektir. Seyretmek ise bir şeyi zevkle ve uzun süre izlemektir.Saate baktı. / Gün batımını saatlerce seyretti.
söylemek – anlatmakSöylemek kısa bir sözü dile getirmektir. Anlatmak ise bir olayı veya konuyu ayrıntılı biçimde aktarmaktır.Adını söyledi. / Tatil maceralarını bize anlattı.

🔎 İpucu

İki sözcüğün eş anlamlı mı yakın anlamlı mı olduğunu anlamak için sözcükleri birkaç farklı cümlede birbirinin yerine koyun. Her cümlede anlam aynı kalıyorsa eş anlamlı, bazı cümlelerde anlam değişiyorsa yakın anlamlıdır.

3. Zıt (Karşıt) Anlamlı Sözcükler

Anlamca birbirinin tam karşıtı olan sözcüklere zıt anlamlı sözcükler denir.

SözcükZıt AnlamlısıÖrnek Cümle
yoksulzengin, varsılBayram sofrasında yoksul ile zengin aynı masada oturdu.
cesurkorkakMasalda cesur kardeş devi yendi, korkak kardeş saklandı.
dargenişDar sokaklardan geçip geniş bir meydana çıktık.
kazanmakkaybetmekBazen kazanmak kadar kaybetmek de insana çok şey öğretir.

⚠️ Uyarı

Bir sözcüğün olumsuzu zıt anlamlısı değildir. “gelmek” sözcüğünün zıt anlamlısı “gitmek”tir. “gelmemek” ise olumsuzudur. Benzer şekilde “güzel” sözcüğünün zıt anlamlısı “çirkin”dir, “güzel değil” ise olumsuz bir ifadedir.

Bağlama Göre Değişen Zıtlık

Çok anlamlı sözcüklerin zıt anlamlısı, sözcüğün cümlede kazandığı anlama göre değişir.

Cümle“açık” Sözcüğünün AnlamıZıt Anlamlısı
Kapıyı açık bıraktın.kapanmamışkapalı
Bu yıl açık renkli bir mont aldım.rengi koyu olmayankoyu
Bugün hava çok açık.bulutsuzkapalı, bulutlu
Öğretmenimiz sorulara açık cevaplar verdi.anlaşılırkapalı, belirsiz

4. Eş Sesli (Sesteş) Sözcükler

Yazılışları ve okunuşları aynı, anlamları birbirinden tamamen farklı olan sözcüklere eş sesli (sesteş) sözcükler denir. Sesteş sözcükler sözlükte ayrı maddeler olarak yer alır.

Sözcük1. Anlam2. Anlam
çayKahvaltıda demli bir çay içtik. (içecek, bitki)Köyün kenarından küçük bir çay akıyordu. (dereden büyük, ırmaktan küçük akarsu)
doluGece yağan dolu arabaların camlarını kırdı. (buz parçaları hâlinde yağış)Bardak süt doluydu. (içi boş olmayan, boş karşıtı)
yazBu yaz dedemin köyüne gideceğiz. (mevsim)Adını defterin kapağına yaz. (yazmak fiili)
gülBahçedeki gül bu sabah açtı. (çiçek)Fıkrayı dinleyince herkes güldü. (gülmek fiili)

💡 Bilgilendirme

TDK Güncel Türkçe Sözlük’te “çay” sözcüğü bitki ve içecek anlamıyla ayrı, akarsu anlamıyla ayrı madde olarak yer alır. “dolu” sözcüğü de yağış anlamıyla ve “boş karşıtı” anlamıyla iki ayrı maddedir. Bu nedenle bu sözcükler sesteştir.

Sesteş mi, Çok Anlamlı mı?

ÖlçütSesteş SözcükÇok Anlamlı Sözcük
Anlamlar arasında ilgi var mı?Yok, anlamlar birbirinden tamamen bağımsızdır.Var, yan ve mecaz anlamlar temel anlamdan doğar.
Sözlükte nasıl yer alır?Ayrı maddeler olarakTek madde içinde, numaralı anlamlar olarak
Örnekçay (içecek) – çay (akarsu)kol (insanın kolu) – gömleğin kolu – kapının kolu

🔎 İpucu

Sözcüğün iki anlamı arasında bir benzerlik veya ilgi kurabiliyorsanız (gömleğin kolu, insanın koluna benzer bir yerdedir) sözcük çok anlamlıdır. Hiçbir ilgi kuramıyorsanız sesteştir.

Yazılışı Benzer Sözcükler

Bazı sözcükler yalnızca düzeltme işareti (^) ile birbirinden ayrılır. Bu sözcükler sesteş değildir, çünkü okunuşları farklıdır. TDK yazım kurallarına göre düzeltme işareti, yazılışları aynı anlamları ve okunuşları farklı sözcükleri ayırt etmek için kullanılır.

SözcükAnlamıSözcükAnlamı
halababanın kız kardeşihâlâhenüz, şimdiye kadar
karyağışkârkazanç
adetsayıâdetgelenek, alışkanlık

5. Diğer Anlam İlişkileri

Genel-Özel İlişkisi

Bir sözcük, başka bir sözcüğün anlamını kapsıyorsa bu iki sözcük arasında genel-özel ilişkisi vardır. Kapsayan sözcük genel, kapsanan sözcük özeldir.

GenelÖzel
meyvekiraz, elma, armut
taşıtotobüs, tren, gemi
çiçeklale, menekşe, papatya

Parça-Bütün İlişkisi

Bir sözcük, başka bir sözcüğün belirttiği varlığın bir parçasını gösteriyorsa bu iki sözcük arasında parça-bütün ilişkisi vardır.

ParçaBütün
yaprakağaç
sayfakitap
tekerlekbisiklet

⚠️ Uyarı

Genel-özel ile parça-bütünü karıştırmayın. “Elma bir meyvedir.” denebilir, bu yüzden genel-özel ilişkisi vardır. “Yaprak bir ağaçtır.” denemez, yaprak ağacın bir parçasıdır.

Anlam Alanı

Aynı konu veya kavramla ilgili sözcüklerin oluşturduğu gruba anlam alanı denir. Bir metinde aynı anlam alanına ait sözcüklerin kullanılması, metnin konusunu belirlemeye yardım eder.

Anlam AlanıSözcükler
Okultebeşir, tahta, sıra, öğretmen, zil, teneffüs
Denizdalga, kıyı, martı, liman, kayık, tuz
Hastanedoktor, hemşire, muayene, reçete, ilaç

İkilemelerde Anlam İlişkisi

İkilemeler bazen eş anlamlı, bazen yakın anlamlı, bazen de zıt anlamlı sözcüklerle kurulur.

İlişkiÖrnek İkilemeÖrnek Cümle
Eş anlamlı sözcüklerleeş dostBayramda eş dost bize uğradı.
Yakın anlamlı sözcüklerleçoluk çocukBütün köy, çoluk çocuk meydanda toplandı.
Zıt anlamlı sözcüklerleaşağı yukarıOkula yürüyerek aşağı yukarı on dakikada varıyorum.

💡 Bilgilendirme

Zıt anlamlı sözcüklerle kurulan bazı ikilemeler yeni bir anlam kazanır. “aşağı yukarı” ikilemesi “yaklaşık”, “az çok” ikilemesi ise “biraz, bir ölçüde” anlamında kullanılır.

6. Özet Tablo

İlişkiYazılış ve OkunuşAnlamÖrnek
Eş anlamlıFarklıAynıdoğa – tabiat
Yakın anlamlıFarklıÇok yakın, küçük fark varbakmak – seyretmek
Zıt anlamlıFarklıKarşıtdar – geniş
Eş sesli (sesteş)AynıTamamen farklıçay (içecek) – çay (akarsu)
Genel-özelFarklıBiri diğerini kapsarmeyve – kiraz
Parça-bütünFarklıBiri diğerinin parçasıdırsayfa – kitap

7. Örnek Soru Çözümleri

Örnek Soru-1

Bahçedeki gül (I) açınca annem sevinçle güldü (II). Akşamüstü birden dolu (III) yağdı ve bahçedeki kovalar suyla doldu (IV).

Bu metinde numaralanmış sözcüklerden hangileri sesteş sözcüklerdir?

A) I ve II B) I ve III C) II ve IV D) III ve IV

Çözüm: “gül” (I) bir çiçek adıdır. “güldü” (II) ise “gülmek” fiilinden türemiştir. İkisinin kökü aynı yazılır ve okunur ama anlamları arasında hiçbir ilgi yoktur, bu nedenle sesteştir. “dolu” (III) ile “doldu” (IV) ise farklı biçimlerdedir (dolu / dol-), sesteş değildir.

✅ Çözüm

Doğru cevap A seçeneğidir.

Örnek Soru-2

“açık” sözcüğü aşağıdaki cümlelerin hangisinde “koyu” sözcüğünün zıt anlamlısı olarak kullanılmıştır?

A) Market bu akşam geç saate kadar açık.

B) Duvarları açık mavi renge boyadık.

C) Bu sabah hava açık ve güneşliydi.

D) Öğretmen konuyu açık bir dille anlattı.

Çözüm: B seçeneğinde “açık” sözcüğü renkle ilgili kullanılmıştır ve “koyu” sözcüğünün zıt anlamlısıdır. A’da “kapalı”, C’de “bulutlu, kapalı”, D’de “kapalı, belirsiz” sözcüklerinin zıt anlamlısıdır.

✅ Çözüm

Doğru cevap B seçeneğidir.

Örnek Soru-3

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde eş anlamlı sözcükler bir arada kullanılmıştır?

A) Doğayı korumak, tabiatın bize bıraktığı mirası gelecek kuşaklara aktarmaktır.

B) Hızlı koşan çocuk, yavaş yürüyen arkadaşını kısa sürede geçti.

C) Bahçedeki çiçeklerden en çok laleleri seviyorum.

D) Ağacın yaprakları sonbaharda sararmaya başladı.

SeçenekAnlam İlişkisi
Adoğa – tabiat: eş anlamlı
Bhızlı – yavaş: zıt anlamlı
Cçiçek – lale: genel-özel
Dyaprak – ağaç: parça-bütün

✅ Çözüm

Doğru cevap A seçeneğidir.

Örnek Soru-4

Aşağıdaki sözcük çiftlerinden hangisi anlam ilişkisi bakımından diğerlerinden farklıdır?

A) taşıt – otobüs B) meyve – kiraz C) çiçek – menekşe D) sayfa – kitap

Çözüm: A, B ve C seçeneklerinde genel bir sözcük ile onun kapsadığı özel bir sözcük verilmiştir: genel-özel ilişkisi. D seçeneğinde ise sayfa, kitabın bir parçasıdır: parça-bütün ilişkisi.

✅ Çözüm

Doğru cevap D seçeneğidir.

8. Etkinlik: İlişkiyi Bulalım

Aşağıdaki sözcük çiftleri arasındaki anlam ilişkisini yazınız.

Sözcük ÇiftiCevap
1. kanıt – delilEş anlamlı
2. cesur – korkakZıt anlamlı
3. kırgın – küskünYakın anlamlı
4. çay (içecek) – çay (akarsu)Eş sesli (sesteş)
5. taşıt – trenGenel-özel
6. tekerlek – bisikletParça-bütün
7. ülkü – idealEş anlamlı
8. kazanmak – kaybetmekZıt anlamlı

Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

❓ Eş anlamlı ile yakın anlamlı sözcük arasındaki fark nedir?

Eş anlamlı sözcükler her cümlede birbirinin yerine kullanılabilir ve anlam değişmez: doğa – tabiat. Yakın anlamlı sözcükler arasında ise küçük bir anlam farkı vardır ve her cümlede birbirinin yerine kullanılamaz: bakmak – seyretmek.

❓ Bir sözcüğün olumsuzu zıt anlamlısı mıdır?

Hayır. “gelmek” sözcüğünün zıt anlamlısı “gitmek”, olumsuzu ise “gelmemek”tir. Zıt anlam ayrı bir sözcükle karşılanır.

❓ Sesteş sözcük ile çok anlamlı sözcük nasıl ayırt edilir?

Sesteş sözcüklerin anlamları arasında hiçbir ilgi yoktur ve sözlükte ayrı maddelerdir: çay (içecek) – çay (akarsu). Çok anlamlı sözcüklerin anlamları ise birbiriyle ilgilidir ve tek madde içinde yer alır: insanın kolu – gömleğin kolu.

❓ “hala” ile “hâlâ” sesteş midir?

Hayır. Bu sözcüklerin okunuşları farklıdır ve düzeltme işaretiyle ayrılır. “hala” babanın kız kardeşi, “hâlâ” ise henüz, şimdiye kadar anlamındadır.

❓ Genel-özel ile parça-bütün ilişkisi nasıl ayırt edilir?

“… bir …dır” kalıbı kurulabiliyorsa (Kiraz bir meyvedir.) genel-özel ilişkisi vardır. Kurulamıyorsa ve biri diğerinin parçasıysa (sayfa – kitap) parça-bütün ilişkisi vardır.

❓ Bir sözcüğün birden fazla zıt anlamlısı olabilir mi?

Evet. Çok anlamlı sözcüklerin zıt anlamlısı cümledeki anlama göre değişir. “açık” sözcüğü kapı için “kapalı”, renk için “koyu”, hava için “bulutlu” sözcüğünün zıt anlamlısıdır.

Kaynak: Sözcük anlamları için Türk Dil Kurumu Güncel Türkçe Sözlük (sozluk.gov.tr), düzeltme işareti için TDK Yazım Kuralları (tdk.gov.tr)

Hazırlayan: Bilal KIŞ