8. Sınıf Noktalama İşaretleri Konu Anlatımı
8. sınıf Türkçe dersi ve LGS için Noktalama İşaretleri konusunu bu sayfada Türk Dil Kurumu (TDK) yazım kuralları esas alınarak hazırlanmış ayrıntılı açıklamalar ve özgün örneklerle bulabilirsiniz. Nokta, virgül, noktalı virgül, iki nokta, üç nokta, soru ve ünlem işaretlerinin yanında kısa ve uzun çizgi, eğik çizgi, tırnak ve tek tırnak, yay ve köşeli ayraç, kesme işareti ve denden işareti de anlatılmıştır.
Her işaretin kullanıldığı yerler ve kullanılmadığı durumlar tablolar hâlinde verilmiş, örneklerde ilgili işaret kırmızı ve altı çizili gösterilmiştir. Sayfada ayrıca sık yapılan hatalar, LGS tipi örnek sorular, etkinlik ve sıkça sorulan sorular yer almaktadır.
🗺️ Kavram Haritası
Bir kutucuğa tıklayarak ilgili bölüme gidebilirsiniz.
1. Nokta ( . )
| Kullanıldığı Yer | Örnek |
|---|---|
| Cümlenin sonuna | Konferans salonu öğrencilerle doldu. |
| Bazı kısaltmaların sonuna | Doç. Dr. Selim Kaya |
| Sayılardan sonra sıra bildirmek için | Yarışmada 2. olduk. |
| Virgül veya çizgiyle sıralanan sıra sayılarında yalnızca son sayıdan sonra | 1, 3 ve 5. sorular kolaydı. |
| Yazıdaki madde numaralarından ve harflerinden sonra | I. 1. A. a. |
| Tarihlerde gün, ay ve yılı ayırmak için | 23.04.1920 |
| Saat ile dakikayı ayırmak için | Sınav 10.15’te başlayacak. |
| Dört veya daha çok basamaklı sayıları üçlü gruplara ayırmak için | Kütüphanede 18.650 kitap var. |
| Kitap ve dergi künyelerinin sonuna | Ömer Seyfettin, Kaşağı, İstanbul, 2020. |
⚠️ Uyarı
Ay adı yazıyla yazılırsa ay adının önüne ve arkasına nokta konmaz: 23 Nisan 1920 (23. Nisan. 1920 yazılmaz.)
2. Virgül ( , )
| Kullanıldığı Yer | Örnek |
|---|---|
| Aynı görevdeki art arda sıralanan sözcük ve söz gruplarını ayırmak için | Masada defterler, kalemler, cetveller vardı. |
| Sıralı cümleleri ayırmak için | Güneş doğdu, kuşlar ötmeye başladı, köy uyandı. |
| Uzun cümlelerde yüklemden uzakta kalan özneyi belirtmek için | Bizim mahallenin yıllanmış bakkalı Hüseyin amca, her sabah dükkânının önünü kendi eliyle süpürür. |
| Ara söz ve ara cümlelerin başına ve sonuna | Müdürümüz, Ayten Hanım, törende bir konuşma yaptı. |
| Anlamı güçlendirmek için tekrarlanan sözcüklerin arasına | Bekledik, bekledik, bekledik. |
| Tırnak içinde olmayan alıntı cümlesinin sonuna | Yarın erkenden yola çıkacağız, dedi babam. |
| Konuşma çizgisiyle verilen alıntı cümlesi bittiğinde | — Bu kitabı sen mi aldın, diye sordu. |
| Kabul, ret veya teşvik bildiren “hayır, peki, olur, haydi” gibi sözlerden sonra | Haydi, biraz daha gayret! |
| Anlam karışıklığını önlemek için | Bu akşam, konuklarımız erken ayrıldı. |
| Hitap sözlerinden sonra | Değerli arkadaşlarım, sözlerime başlarken… |
| Kesirli sayılarda tam kısmı ondalık kısımdan ayırmak için | Ateşi 38,5 dereceye çıkmıştı. |
| Özne olarak kullanılan “bu, şu, o” zamirlerinden sonra | Bu, hiç beklemediğim bir sonuçtu. |
| Künyelerde yazar, eser ve yayınevi bilgilerinden sonra | Sait Faik Abasıyanık, Semaver, İstanbul, 2019. |
⚠️ Uyarı
TDK’ye göre virgülün konmadığı durumlar:
- “ve, veya, yahut, ya … ya” bağlaçlarının önüne ve arkasına: Elma ve armut aldım.
- Tekrarlı bağlaçların önüne ve arkasına: Ne aradı ne sordu.
- “da / de” bağlacından sonra: Kardeşim de bizimle gelecek.
- Şart ekinden sonra: Çalışırsan başarırsın.
- “-ınca” anlamında zarf-fiil görevindeki “mı / mi” ekinden sonra: Akşam oldu mu kuşlar susar.
3. Noktalı Virgül ( ; )
TDK’ye göre noktalı virgülün kullanıldığı her durumda cümlede virgülle ayrılmış ögeler bulunur. Virgülle ayrılmış öge yoksa noktalı virgül kullanılmaz.
| Kullanıldığı Yer | Örnek |
|---|---|
| Virgüllerle ayrılmış tür veya takımları birbirinden ayırmak için | Kahvaltıda peynir, zeytin, domates; öğle yemeğinde çorba, pilav, salata vardı. |
| Ögeleri arasında virgül bulunan sıralı cümleleri ayırmak için | Çocuklar koştu, güldü, oynadı; büyükler oturup sohbet etti. |
| İkiden fazla eş değer öge arasında virgül bulunan cümlelerde özneden sonra | Yeni kütüphanemiz; geniş, aydınlık, sessiz bir yerdir. |
4. İki Nokta ( : )
| Kullanıldığı Yer | Örnek |
|---|---|
| Örnek verileceğini bildiren cümlenin sonuna | Bu kursta şunları öğreneceksiniz: resim, heykel, seramik. |
| Açıklama yapılacağını bildiren cümlenin sonuna | Size önemli bir haberim var: Okul gezisi ertelendi. |
| Karşılıklı konuşmalarda konuşanın adından sonra | ÖĞRETMEN: Ödevlerinizi getirdiniz mi? |
| Edebî eserlerde konuşma bölümünden önce gelen ifadenin sonuna | Dedem gülümseyerek söze başladı: |
| Matematikte bölme işareti olarak | 48:6=8 |
💡 Bilgilendirme
İki noktadan sonra gelen cümle büyük harfle başlar. Cümle olmayan sıralamalar ise küçük harfle başlar. (TDK, Büyük Harfler)
5. Üç Nokta ( … )
| Kullanıldığı Yer | Örnek |
|---|---|
| Anlatımı tamamlanmamış cümlelerin sonuna | Bir gün mutlaka o şehre gideceğim ama… |
| Açık yazılmak istenmeyen sözcük veya bölümlerin yerine | Bu işi kimin yaptığını … biliyoruz. |
| Alıntılarda alınmayan sözcük veya bölümlerin yerine | “… ve köyün üstüne sessizce kar yağmaya başladı.” |
| Sözün bir yerde kesilip gerisinin okurun hayal gücüne bırakıldığını göstermek için | Kapının arkasından gelen ses… |
| Ünlem ve seslenmelerde anlatımı pekiştirmek için | Ey gençlik!.. |
| Karşılıklı konuşmalarda eksik bırakılan cevapları göstermek için | — Neden geç kaldın? — Ben… |
⚠️ Uyarı
Üç nokta yerine iki veya daha fazla nokta kullanılmaz. Ünlem ve soru işaretinden sonra ise iki nokta konması yeterlidir: Ey gençlik!..
6. Soru İşareti ( ? )
| Kullanıldığı Yer | Örnek |
|---|---|
| Soru eki veya soru sözcüğü içeren cümlelerin sonuna | Bu tabloyu kim yaptı? |
| Soru eki veya soru sözcüğü bulunmayan ama soru bildiren cümlelerin sonuna | — Yaşınız? |
| Bilinmeyen, kesin olmayan veya şüpheli bilgilerin yanına (yay ayraç içinde) | 1453 (?) yılında doğan ozan… |
⚠️ Uyarı
Soru işaretinin konmadığı durumlar:
- Zarf tümleci görevinde “mı / mi” eki alan yan cümlenin sonuna: Güneş battı mı hava serinler.
- Soru bildiren sıralı ve bağlı cümlelerde soru işareti yalnızca en sona konur: Bize mi geleceksin, parka mı gideceksin?
7. Ünlem İşareti ( ! )
| Kullanıldığı Yer | Örnek |
|---|---|
| Sevinç, acı, korku, şaşkınlık gibi duyguları anlatan cümle ve ifadelerin sonuna | Ne güzel bir sürpriz bu! |
| Seslenme, hitap ve uyarı sözlerinden sonra | Dikkat! Yolda buzlanma var. |
| Alay, kinaye veya küçümseme anlamı katmak için yay ayraç içinde | Çok çalışkan (!) kardeşim yine uyuyor. |
💡 Bilgilendirme
Seslenme ve hitap sözlerinde ünlem işareti hitap sözünden hemen sonra ya da cümlenin sonunda kullanılabilir. Alay ve kinaye bildiren ünlem işareti ise yalnızca yay ayraç içinde yazılır.
8. Kısa Çizgi ( - )
| Kullanıldığı Yer | Örnek |
|---|---|
| Satır sonuna sığmayan sözcükleri bölmek için | kü- / tüphane (satır sonunda “kü-” kalır, “tüphane” alt satıra geçer.) |
| Ara söz ve ara cümleleri ayırmak için (ayırdığı sözcüklere bitişik yazılır) | Dedem -seksen yaşına girmişti- hâlâ bahçesiyle uğraşıyordu. |
| Sözcüğün kök, gövde ve eklerini ayırmak için | göz-lük-çü-lük |
| Fiil kök ve gövdelerini göstermek için | koş-, okut- |
| İsim yapma eklerinin başına, fiil yapma eklerinin başına ve sonuna | -lık, -la- |
| Sözcükleri hecelerine ayırmak için | ö-ğren-ci |
| “arasında, ve, ile, ila, …-den …-e” anlamlarını vermek için | İzmir-Ankara yolu, 09.00-12.00 arası |
| Çıkarma işareti ve sıfırdan küçük değerleri göstermek için | 20-8=12, -5 °C |
⚠️ Uyarı
Sayı adları yinelendiğinde aralarına kısa çizgi konmaz: iki üç gün sonra
9. Uzun Çizgi ( — )
| Kullanıldığı Yer | Örnek |
|---|---|
| Satır başına alınan konuşmaları göstermek için (konuşma çizgisi) | — Bu akşam bize gelir misin? |
| Oyun metinlerinde konuşanın adından sonra | NİLAY — Perdeyi aç da ışık girsin. |
⚠️ Uyarı
Konuşma tırnak içinde verildiğinde uzun çizgi kullanılmaz.
10. Eğik Çizgi ( / )
| Kullanıldığı Yer | Örnek |
|---|---|
| Yan yana yazılan dizelerin arasına | Uzakta kaldı köyüm / Kavaklı yolun ucu |
| Adreste apartman ve daire numarası, semt ile şehir arasına | No.: 8/3 Çankaya / ANKARA |
| Tarihlerde gün, ay ve yılı ayırmak için | 29/10/1923 |
| Dil bilgisinde eklerin farklı biçimlerini göstermek için | -da / -de |
| Bölme işareti olarak ve birimler arası oranlarda | 90/3=30, km/sa |
11. Tırnak İşareti ve Tek Tırnak İşareti
Tırnak İşareti ( “ ” )
| Kullanıldığı Yer | Örnek |
|---|---|
| Başkasından veya bir yazıdan olduğu gibi aktarılan sözler | Atatürk “Hayatta en hakiki mürşit ilimdir.” demiştir. |
| Özel olarak vurgulanmak istenen sözler | Bu dönemin parolası “önce okuma” olsun. |
| Cümle içinde eser adları ve bölüm başlıkları | “Çalıkuşu” romanını bitirdim. |
⚠️ Uyarı
Tırnak işaretiyle ilgili TDK kuralları:
- Alıntının sonundaki nokta, soru veya ünlem işareti tırnak içinde kalır: “Yarın görüşürüz!” dedi.
- Tırnak içindeki sözcükten sonra gelen ekler kesme işaretiyle ayrılmaz: “Çalıkuşu”nu okudum.
- Eser adlarında tırnak yerine eğik yazı da kullanılabilir.
Tek Tırnak İşareti ( ‘ ’ )
Tırnak içindeki bir cümlede ayrıca tırnakla gösterilmesi gereken bir söz için tek tırnak kullanılır.
Örnek:
- Arkadaşım “Dün ‘Kuyucaklı Yusuf’ romanını bitirdim.” dedi.
12. Yay Ayraç ve Köşeli Ayraç
Yay Ayraç ( ( ) )
| Kullanıldığı Yer | Örnek |
|---|---|
| Cümlenin anlamını tamamlayan, cümlenin dışında kalan ek bilgiler için | Safranbolu (Karabük) tarihî evleriyle ünlüdür. |
| Tiyatro ve senaryolarda konuşanın hareketini veya durumunu göstermek için | AHMET (Kapıyı açarak) Kimse yok mu? |
| Alıntının hangi eserden, yazardan veya künyeden geldiğini göstermek için | “…” (Sait Faik, Semaver) |
| Alay, kinaye veya küçümseme bildiren ünlem işaretini içine almak için | Çok hızlı (!) bir koşucuymuş. |
| Şüpheli bilgiyi gösteren soru işaretini içine almak için | 1453 (?) |
| Bir yazının maddelerini gösteren sayı ve harflerden sonra | 1) 2) a) b) |
⚠️ Uyarı
Ayraçla açıklanan bir sözcüğe gelen ek ayraçtan önce yazılır: Safranbolu’ya (Karabük) gittik.
Köşeli Ayraç ( [ ] )
| Kullanıldığı Yer | Örnek |
|---|---|
| Ayraç içinde yeniden ayraç gerektiğinde, dıştaki ayraç olarak | Mehmet Âkif [Ersoy (1873-1936)] İstiklal Marşı’nı yazmıştır. |
| Alıntılarda ve aktarımlarda çalışmayı yapanın eklediği sözler veya harfler için | “Okul[a] vardığımızda zil çalmıştı.” |
| Kitap ve makale künyelerinde bazı ayrıntıları göstermek için | Sait Faik [Abasıyanık], Semaver |
13. Kesme İşareti ( ’ )
| Kullanıldığı Yer | Örnek |
|---|---|
| Özel adlara gelen iyelik, durum ve bildirme eklerini ayırmak için | Erzurum’a, Mevlana’nın, Türkiye’dir |
| Kişi adlarından sonra gelen saygı ve unvan sözlerine getirilen ekleri ayırmak için | Ayten Hanım’a, Selim Bey’in |
| Kısaltmalara getirilen ekleri ayırmak için | TBMM’nin, MEB’e |
| Sayılara getirilen ekleri ayırmak için | 1923’te, 8’inci sınıf |
| Belirli bir tarihi bildiren ay ve gün adlarına gelen ekleri ayırmak için | 29 Ekim’de |
| Ölçü veya söyleyiş gereği düşen sesleri göstermek için | N’oldu, ne’n var? |
| Bir ek veya harften sonra gelen ekleri ayırmak için | -lık’ın görevi, a’dan z’ye |
⚠️ Uyarı
TDK’ye göre kesme işaretinin kullanılmadığı durumlar:
- Kurum, kuruluş, kurul ve iş yeri adlarına gelen ekler: Türk Dil Kurumundan, Erzurum Lisesine
- Özel adlara gelen yapım ekleri, çokluk eki ve sonrasındaki ekler: Erzurumlu, Türkçe, Ahmetler
- Sonunda 3. tekil iyelik eki olan özel adlara gelen iyelik eki: Boğaz Köprümüz
- Tırnak içindeki sözlere gelen ekler: “Çalıkuşu”nu
14. Denden İşareti ( " )
Bir liste veya tabloda alt alta gelen aynı sözlerin tekrar yazılmasını önlemek için kullanılır.
Örnek
| Ürün | Birim |
|---|---|
| Elma | kilogram |
| Armut | " |
| Ayva | " |
15. Sık Yapılan Hatalar
| Yanlış | Doğru | Açıklama |
|---|---|---|
| Elma, ve armut aldım. | Elma ve armut aldım. | “ve” bağlacından önce virgül konmaz. |
| Çalışırsan, başarırsın. | Çalışırsan başarırsın. | Şart ekinden sonra virgül konmaz. |
| Güneş battı mı hava serinler? | Güneş battı mı hava serinler. | Cümle soru bildirmez. |
| Ağaçlar yeşerdi; kuşlar ötüştü. | Ağaçlar yeşerdi, kuşlar ötüştü. | Virgülle ayrılmış öge olmadığı için noktalı virgül gerekmez. |
| Erzurum Lisesi’ne | Erzurum Lisesine | Kurum adlarına gelen ekler kesmeyle ayrılmaz. |
| “Çalıkuşu”’nu | “Çalıkuşu”nu | Tırnaktan sonra gelen ekler kesmeyle ayrılmaz. |
| 23. Nisan. 1920 | 23 Nisan 1920 | Ay adı yazıyla yazılınca nokta konmaz. |
| Ey gençlik!… | Ey gençlik!.. | Ünlemden sonra iki nokta yeterlidir. |
16. Örnek Soru Çözümleri
Örnek Soru-1
Geçen yaz ailemle Safranbolu’ya (I) gittik. Rehberimiz bize şöyle dedi (II) “Bu evler yüzyıllardır ayakta.” Tarihî evleri (III) dar sokakları ve eski çarşıyı gezdik. Dönüşte annem (IV) bu geziyi hiç unutmayacağını söyledi.
Bu metinde numaralanmış yerlerden hangisine iki nokta getirilmelidir?
A) I B) II C) III D) IV
| Yer | Getirilmesi Gereken İşaret | Açıklama |
|---|---|---|
| I | İşaret gerekmez | Duraklama yoktur. |
| II | İki nokta | Konuşma bölümünden önce gelen ifadenin sonuna iki nokta konur. |
| III | Virgül | Eş görevli sözcükleri ayırır. |
| IV | İşaret gerekmez | Kısa bir cümle olduğu için özneden sonra virgül gerekmez. |
✅ Çözüm
Doğru cevap B seçeneğidir.
Örnek Soru-2
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde noktalama işaretiyle ilgili bir yanlışlık yapılmıştır?
A) Peki, akşam görüşürüz.
B) Ödevini bitirirsen, parka gidebilirsin.
C) Bu, benim için büyük bir onurdur.
D) Kütüphanede romanlar, hikâyeler, şiir kitapları vardı.
| Seçenek | Değerlendirme |
|---|---|
| A | “peki” sözcüğünden sonra virgül konur. Doğru. |
| B | Şart ekinden (bitirirsen) sonra virgül konmaz. Yanlış. |
| C | Özne olarak kullanılan “bu” zamirinden sonra virgül konur. Doğru. |
| D | Eş görevli sözcükler virgülle ayrılmıştır. Doğru. |
✅ Çözüm
Doğru cevap B seçeneğidir.
17. Etkinlik: Doğru İşareti Bulalım
Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerlere uygun noktalama işaretini getiriniz.
| Cümle | Cevap |
|---|---|
| 1. Mehmet Âkif ( ) Ersoy (1873-1936) ( ) İstiklal Marşı’nı yazmıştır. | Köşeli ayraç [ ] |
| 2. Arkadaşım “Dün ( ) Sinekli Bakkal ( ) romanını bitirdim.” dedi. | Tek tırnak ‘ ’ |
| 3. Kahvaltıda peynir, zeytin, bal ( ) akşam yemeğinde çorba, pilav, tatlı vardı. | Noktalı virgül ( ; ) |
| 4. Değerli öğretmenlerim ( ) sözlerime başlarken… | Virgül ( , ) |
| 5. 1, 2 ve 4 ( ) maddeleri yeniden okuyun. | Nokta ( . ) |
| 6. Bu yaz Kars ( ) a gideceğiz. | Kesme işareti ( ’ ) |
| 7. Ankara ( ) İstanbul treni yarım saat gecikti. | Kısa çizgi ( - ) |
Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
❓ Virgül hangi durumlarda kullanılmaz?
TDK’ye göre “ve, veya, yahut, ya … ya” bağlaçlarının ve tekrarlı bağlaçların önüne ve arkasına, “da / de” bağlacından ve şart ekinden sonra, “-ınca” anlamındaki “mı / mi”den sonra virgül konmaz.
❓ Noktalı virgül nerede kullanılır?
Virgüllerle ayrılmış grupları ayırmak, ögeleri arasında virgül bulunan sıralı cümleleri ayırmak ve ikiden fazla eş değer öge arasında virgül bulunan cümlelerde özneden sonra kullanılır.
❓ Köşeli ayraç ne zaman kullanılır?
Ayraç içinde yeniden ayraç gerektiğinde dıştaki ayraç olarak, alıntılarda çalışmayı yapanın eklediği sözler için ve künyelerde bazı ayrıntıları göstermek için kullanılır.
❓ Tek tırnak işareti ne işe yarar?
Tırnak içindeki bir cümlede ayrıca tırnakla gösterilmesi gereken bir söz için kullanılır: Arkadaşım “Dün ‘Kuyucaklı Yusuf’ romanını bitirdim.” dedi.
❓ Ünlemden sonra kaç nokta konur?
Üç nokta yerine iki veya daha fazla nokta kullanılmaz. Ancak ünlem ve soru işaretinden sonra iki nokta konması yeterlidir: Ey gençlik!..
❓ Kurum adlarına gelen ekler kesmeyle ayrılır mı?
Hayır. TDK’ye göre kurum, kuruluş, kurul ve iş yeri adlarına gelen ekler kesme işaretiyle ayrılmaz: Türk Dil Kurumundan, Erzurum Lisesine.
Kaynak: Türk Dil Kurumu, Yazım Kuralları – Noktalama İşaretleri (tdk.gov.tr)
Hazırlayan: Bilal KIŞ