8. Sınıf Fiilimsiler Konu Anlatımı
8. sınıf Türkçe dersi ve LGS için hazırlanan bu sayfada Fiilimsiler konusu ayrıntılı açıklamalar, tablolar ve özgün örneklerle anlatılmaktadır. Fiilimsiler üç başlıkta ele alınmıştır: isim-fiiller, sıfat-fiiller ve zarf-fiiller.
Sayfada fiilimsilerin ekleri ve özellikleri, kalıcı isim olmuş sözcükler, fiilimsi ekleriyle karıştırılan ekler, fiilimsilerin cümle yapısına etkisi, LGS tipi örnek sorular, etkinlik ve sıkça sorulan sorular yer almaktadır.
🗺️ Kavram Haritası
Bir kutucuğa tıklayarak ilgili bölüme gidebilirsiniz.
1. Fiilimsi Nedir?
Fiil kök veya gövdelerine getirilen bazı eklerle oluşan, cümlede isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılan sözcüklere fiilimsi denir. Fiilimsiler hem fiilin hem de isim, sıfat veya zarfın özelliklerini taşır.
| Fiil | Fiilimsi | Görevi | Örnek |
|---|---|---|---|
| oku- | okumak | İsim | Kitap okumak hayal gücümüzü geliştirir. |
| oku- | okunası | Sıfat | Bu, gerçekten okunası bir roman. |
| oku- | okuyarak | Zarf | Şiiri yüksek sesle okuyarak ezberledi. |
Fiilimsilerin Özellikleri
Özellikler:
- Fiilimsiler fiilden türer. Kökleri her zaman bir fiildir: koş-an, gül-erek, yaz-mak.
- Fiilimsiler olumsuzluk eki (-ma / -me) alabilir: gel-me-yen, bak-ma-dan, uyu-ma-mak.
- Fiilimsiler kip ve kişi ekleri almaz, yani çekimli fiil gibi yargı bildirmez. “Koşan çocuk…” dediğimizde söz tamamlanmaz.
- Fiilimsiler kendi başına bir yargı bildirmez ama cümleye ikinci bir yargı katar. Bu nedenle içinde fiilimsi bulunan cümleler birleşik cümledir.
- Fiilimsi ekiyle oluşup zamanla bir varlığın adı olan sözcükler (dondurma, yazar) kalıcı isim sayılır ve fiilimsi değildir.
🔎 İpucu
Bir sözcüğün fiilimsi olup olmadığını anlamak için kökü bulun. Kök bir fiil değilse (kitap-lık, göz-lük) sözcük fiilimsi olamaz. Kök fiilse ekine bakın: -mak, -an, -ınca gibi fiilimsi ekleri alıp almadığını kontrol edin.
2. İsim-Fiil (Ad-Eylem)
Fiillere getirilen eklerle oluşan ve cümlede isim gibi kullanılan fiilimsilerdir. İsim-fiiller isim gibi hâl, iyelik ve çokluk eklerini alabilir.
| Ek | Örnek Fiilimsi | Örnek Cümle |
|---|---|---|
| -ma / -me | yüzme | Bu yaz yüzmeyi öğrendim. |
| -mak / -mek | görmek | En büyük hayalim Nemrut Dağı’nı görmek. |
| -ış / -iş / -uş / -üş | gülüş | Dedemin gülüşü hâlâ gözümün önünde. |
⚠️ Uyarı
“-ma / -me” eki iki farklı görevde kullanılır:
- İsim-fiil eki: “Koşma yarışmasında birinci oldu.” → “koşma” bir isimdir, yarışmanın adıdır.
- Olumsuzluk eki: “Koridorda koşma!” → “koşma” çekimli bir fiildir, olumsuz emir bildirir. Fiilimsi değildir.
🔎 İpucu
“-ma / -me” ekini alan sözcükten sonra başka bir ek geliyorsa (koş-ma-yı, oku-ma-sı) veya sözcük bir ismi niteliyorsa (koşma yarışı) isim-fiildir. Sözcük cümlenin sonunda emir anlamı taşıyorsa olumsuzluk ekidir.
Kalıcı İsim Olmuş İsim-Fiiller
Bazı sözcükler isim-fiil ekiyle oluştuğu hâlde zamanla bir varlığın veya kavramın adı olmuştur. Bu sözcükler artık fiilimsi sayılmaz.
| Kalıcı İsim | Örnek Cümle |
|---|---|
| dondurma | Annem bize çilekli dondurma aldı. |
| dolma | Akşam yemeğinde biber dolması vardı. |
| çakmak | Kamp malzemelerinin arasına çakmak da koyduk. |
| yemek | Bu lokantanın yemekleri çok lezzetli. |
| giriş | Müzenin girişinde uzun bir kuyruk vardı. |
⚠️ Uyarı
Aynı sözcük cümleye göre kalıcı isim veya fiilimsi olabilir: “Bu akşam yemek çok güzeldi.” (kalıcı isim: besin) / “Akşam erken yemek sağlıklıdır.” (isim-fiil: yeme işi)
3. Sıfat-Fiil (Ortaç)
Fiillere getirilen eklerle oluşan ve cümlede sıfat gibi bir ismi niteleyen fiilimsilerdir. Sıfat-fiiller nitelediği isimden önce gelir.
| Ek | Örnek Fiilimsi | Örnek Cümle |
|---|---|---|
| -an / -en | koşan | Sahilde koşan çocuklar martıları ürküttü. |
| -ası / -esi | görülesi | Bu vadide görülesi bir şelale var. |
| -maz / -mez | bitmez | Öğretmenimiz bitmez bir sabırla anlattı. |
| -ar / -er / -r | akar | Köyün ortasından akar bir dere geçiyordu. |
| -dık / -dik (-duk, -dük, -tık…) | okuduğum | Okuduğum kitabı arkadaşıma verdim. |
| -acak / -ecek | okunacak | Okunacak kitaplar masanın üstünde duruyor. |
| -mış / -miş | kırılmış | Kırılmış vazoyu çöpe attık. |
Adlaşmış Sıfat-Fiil
Sıfat-fiil nitelediği isim söylenmeden kullanıldığında ismin yerini tutar. Bu durumda sıfat-fiil adlaşmış olur ama fiilimsi olmaya devam eder.
Örnekler:
- Gelenler kapıda bekliyor. (gelen kişiler)
- Okuduklarını bize anlattı. (okuduğu şeyler)
- Yaşlılara yardım etmeliyiz. → “yaşlı” fiilden türemediği için fiilimsi değildir.
Kalıcı İsim Olmuş Sıfat-Fiiller
| Kalıcı İsim | Örnek Cümle |
|---|---|
| yazar | Okulumuza ünlü bir yazar geldi. |
| okur | Dergi, okurlarından gelen mektupları yayımladı. |
| gelecek | Gelecek, bugünden hazırlananlarındır. |
| dolmuş | İşe her sabah dolmuşla gidiyor. |
| geçmiş | Geçmişini bilmeyen geleceğini kuramaz. |
⚠️ Uyarı
“Gelecek hafta sınav var.” cümlesinde “gelecek” sözcüğü “hafta” ismini niteler ve sıfat-fiildir. “Gelecek, gençlerin ellerinde şekillenecek.” cümlesinde ise “gelecek” bir zaman kavramının adıdır ve kalıcı isimdir.
4. Zarf-Fiil (Bağ-Fiil, Ulaç)
Fiillere getirilen eklerle oluşan ve cümlede zarf gibi yüklemi zaman, durum, sebep gibi yönlerden niteleyen fiilimsilerdir. Zarf-fiiller genellikle ek almaz ve cümlede zarf tamlayıcısı olur.
| Ek | Örnek Cümle | Anlamı |
|---|---|---|
| -ıp / -ip / -up / -üp | Eve gelip ödevini yaptı. | Sıra, ardışıklık |
| -arak / -erek | Gülerek içeri girdi. | Durum |
| -madan / -meden | Kahvaltı yapmadan evden çıktı. | Durum (yapmaksızın) |
| -ınca / -ince | Zil çalınca öğrenciler bahçeye koştu. | Zaman |
| -ken | Ders çalışırken müzik dinlemem. | Zaman |
| -alı / -eli | Okula başlayalı iki ay oldu. | Zaman (…den beri) |
| -dıkça / -dikçe | Okudukça yeni şeyler öğreniyorum. | Zaman, süreklilik |
| -casına / -cesine | Kuş gibi uçarcasına koştu. | Benzetme, durum |
| -a … -a / -e … -e | Koşa koşa otobüse yetişti. | Durum |
| -r … -maz / -mez | Eve girer girmez annesini aradı. | Zaman (hemen) |
| -dığında / -diğinde | Tatile gittiğimizde havalar ısınmıştı. | Zaman |
🔎 İpucu
Zarf-fiiller yükleme sorulan “Ne zaman? Nasıl? Niçin?” sorularına cevap verir. “Gülerek içeri girdi.” cümlesinde “Nasıl girdi?” sorusunun cevabı “gülerek”tir.
5. Fiilimsi Ekleriyle Karıştırılan Ekler
Bazı fiilimsi ekleri, çekimli fiillerde kullanılan yargının zamanını belirten eklerle aynı biçimdedir. Bu eklerin fiilimsi oluşturup oluşturmadığını anlamak için sözcüğün cümledeki görevine bakılır.
| Ek | Fiilimsi (sıfat-fiil) | Çekimli Fiil (yüklem) |
|---|---|---|
| -mış | Pişmiş yemekler masaya kondu. | Yemekler çoktan pişmiş. (yargının gerçekleşme anından öncesi) |
| -acak | Gelecek misafirler için hazırlık yaptık. | Misafirler akşam gelecek. (yargının gerçekleşme anından sonrası) |
| -ar / -r | Akar sular bulanmaz. | Bu dere bahar aylarında coşkuyla akar. (yargının sürekliliği) |
| -maz / -mez | Bitmez bir sabırla bekledi. | Bu iş bir günde bitmez. (yargının sürekliliği, olumsuz) |
| -ma / -me | Okuma saatinde herkes kitabını açtı. | Bu kitabı şimdi okuma. (olumsuz emir) |
⚠️ Uyarı
Ekin bulunduğu sözcük bir ismi niteliyorsa sıfat-fiildir. Sözcük cümlenin yüklemiyse ve kişi bildiriyorsa çekimli fiildir.
6. Fiilimsi ve Cümle Yapısı
İçinde fiilimsi bulunan cümleler yapısına göre birleşik cümledir. Fiilimsi, cümleye tam olarak tamamlanmamış ikinci bir yargı katar.
| Cümle | Fiilimsi | Yapısı |
|---|---|---|
| Ders bitince eve döndük. | bitince (zarf-fiil) | Birleşik cümle |
| Bahçeye dikilen fidanlar büyüdü. | dikilen (sıfat-fiil) | Birleşik cümle |
| Erken uyumak sağlığa yararlıdır. | uyumak (isim-fiil) | Birleşik cümle |
| Kardeşim her akşam kitap okur. | Fiilimsi yok | Basit cümle |
💡 Bilgilendirme
Fiilimsi cümlenin yüklemi olarak da kullanılabilir. Bu durumda cümle isim cümlesi olur: “En büyük hayalim bir gün Kapadokya’yı görmek.”
7. Özet Tablo
| Fiilimsi Türü | Ekleri | Cümledeki Görevi | Örnek |
|---|---|---|---|
| İsim-fiil | -ma, -mak, -ış | İsim gibi kullanılır. | Yüzmeyi öğrendim. |
| Sıfat-fiil | -an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş | Bir ismi niteler. | Okuduğum kitap güzeldi. |
| Zarf-fiil | -ıp, -arak, -madan, -ınca, -ken, -alı, -dıkça, -casına… | Yüklemi niteler. | Gülerek içeri girdi. |
8. Örnek Soru Çözümleri
Örnek Soru-1
Yazın gittiğimiz (I) köy, dağların arasına saklanmış (II) küçük bir yerdi. Sabahları uyanınca (III) dedemle bahçeye çıkar, toplamak (IV) için olgun erikleri seçerdik.
Bu metinde numaralanmış sözcüklerden hangileri sıfat-fiildir?
A) I ve II B) I ve III C) II ve IV D) III ve IV
| Sözcük | Değerlendirme |
|---|---|
| gittiğimiz (I) | “köy” ismini niteler, -dık eki: sıfat-fiil |
| saklanmış (II) | “yer” ismini niteler, -mış eki: sıfat-fiil |
| uyanınca (III) | “Ne zaman?” sorusunun cevabı, -ınca eki: zarf-fiil |
| toplamak (IV) | İsim gibi kullanılmış, -mak eki: isim-fiil |
✅ Çözüm
Doğru cevap A seçeneğidir.
Örnek Soru-2
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiilimsi vardır?
A) Kardeşim pazardan limonlu dondurma aldı.
B) Lütfen kütüphanede yüksek sesle konuşma.
C) Dedem mektubu dün akşam yazmış.
D) Sınıfa girerken öğretmenimizi selamladık.
| Seçenek | Değerlendirme |
|---|---|
| A | “dondurma” kalıcı isimdir, fiilimsi değildir. |
| B | “konuşma” olumsuz emir bildiren çekimli fiildir. |
| C | “yazmış” cümlenin yüklemidir, çekimli fiildir. |
| D | “girerken” -ken ekiyle oluşmuş zarf-fiildir. |
✅ Çözüm
Doğru cevap D seçeneğidir.
Örnek Soru-3
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “-acak / -ecek” eki sıfat-fiil oluşturmuştur?
A) Yarın sabah erkenden yola çıkacağız.
B) Sergilenecek resimler duvarlara asıldı.
C) Gençler, ülkenin geleceğini omuzlarında taşıyor.
D) Bu hafta sonu dedemi ziyaret edeceğiz.
| Seçenek | Değerlendirme |
|---|---|
| A | “çıkacağız” yüklemdir, çekimli fiildir. |
| B | “sergilenecek” “resimler” ismini niteler: sıfat-fiil |
| C | “gelecek” kalıcı isimdir. |
| D | “edeceğiz” yüklemdir, çekimli fiildir. |
✅ Çözüm
Doğru cevap B seçeneğidir.
Örnek Soru-4
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde isim-fiil kullanılmıştır?
A) Kapıyı açan kişi tanımadığım biriydi.
B) Her gün düzenli yürümek kalbi güçlendirir.
C) Şarkı söyleyerek bahçede dolaşıyordu.
D) Kar yağınca okullar tatil edildi.
| Seçenek | Değerlendirme |
|---|---|
| A | “açan”, “tanımadığım”: sıfat-fiil |
| B | “yürümek” isim gibi kullanılmış: isim-fiil |
| C | “söyleyerek”: zarf-fiil |
| D | “yağınca”: zarf-fiil |
✅ Çözüm
Doğru cevap B seçeneğidir.
9. Etkinlik: Fiilimsileri Bulalım
Aşağıdaki cümlelerdeki fiilimsileri bulup türlerini yazınız. Fiilimsi yoksa “yok” yazınız.
| Cümle | Fiilimsi | Türü |
|---|---|---|
| 1. Ağlayan bebeği annesi kucağına aldı. | ağlayan | Sıfat-fiil |
| 2. Her sabah erken kalkmayı alışkanlık hâline getirdi. | kalkmayı | İsim-fiil |
| 3. Kitabı bitirince arkadaşına verdi. | bitirince | Zarf-fiil |
| 4. Kırık camdan içeri soğuk hava giriyordu. | Yok | “kırık” fiilimsi eki almamıştır. |
| 5. Yanmış ağaçların yerine yeni fidanlar dikildi. | yanmış | Sıfat-fiil |
| 6. Bakkala uğramadan eve gitme. | uğramadan | Zarf-fiil (“gitme” olumsuz emirdir.) |
| 7. Sevdiği şarkıyı duyunca gözleri doldu. | sevdiği / duyunca | Sıfat-fiil / Zarf-fiil |
Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
❓ Fiilimsi nedir?
Fiil kök veya gövdelerine getirilen eklerle oluşan, cümlede isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılan sözcüklerdir. Fiilimsiler isim-fiil, sıfat-fiil ve zarf-fiil olmak üzere üçe ayrılır.
❓ İsim-fiil ekleri nelerdir?
İsim-fiil ekleri -ma / -me, -mak / -mek ve -ış / -iş / -uş / -üş ekleridir: yüzme, görmek, gülüş.
❓ Sıfat-fiil ekleri nelerdir?
Sıfat-fiil ekleri -an / -en, -ası / -esi, -maz / -mez, -ar / -er, -dık / -dik, -acak / -ecek ve -mış / -miş ekleridir.
❓ Zarf-fiil ekleri nelerdir?
Başlıca zarf-fiil ekleri -ıp, -arak, -madan, -ınca, -ken, -alı, -dıkça, -casına, -a … -a, -r … -maz ve -dığında ekleridir.
❓ “dondurma” sözcüğü neden fiilimsi değildir?
“dondurma” sözcüğü isim-fiil ekiyle oluşmuş ama zamanla bir yiyeceğin adı olmuştur. Kalıcı isim olan sözcükler fiilimsi sayılmaz.
❓ Fiilimsi olan cümle hangi yapıdadır?
İçinde fiilimsi bulunan cümleler yapısına göre birleşik cümledir: “Ders bitince eve döndük.”
Hazırlayan: Bilal KIŞ