8. Sınıf Deyimler, Atasözleri ve Özdeyişler Konu Anlatımı
8. sınıf Türkçe dersi ve LGS için hazırlanan bu sayfada Deyimler, Atasözleri ve Özdeyişler konusu ayrıntılı açıklamalar, tablolar ve özgün örnek cümlelerle anlatılmaktadır. Sayfadaki deyim ve atasözlerinin anlamları Türk Dil Kurumu Güncel Türkçe Sözlük’ten alınmıştır.
Sayfada üç söz türünün özellikleri ve farkları, deyim olan ve olmayan söz öbekleri, bu sözlerin metne katkısı, LGS tipi örnek sorular, etkinlik ve sıkça sorulan sorular yer almaktadır.
🗺️ Kavram Haritası
Bir kutucuğa tıklayarak ilgili bölüme gidebilirsiniz.
1. Deyimler
TDK: “Genellikle gerçek anlamından az çok ayrı, kendine özgü bir anlam taşıyan kalıplaşmış söz öbeği; tabir”
Deyimler bir durumu, bir kavramı veya bir davranışı kısa ve etkili biçimde anlatır. Genellikle öğüt vermez ve bir yargı bildirmez.
Deyimlerin Özellikleri
Özellikler:
- Deyimler kalıplaşmıştır. Sözcüklerinin yeri değiştirilemez, yerine eş anlamlısı konamaz: “pireyi deve yapmak” yerine “pireyi fil yapmak” denmez.
- Deyimlerin çoğu mecaz anlamlıdır. Sözcüklerin gerçek anlamlarının toplamından farklı bir anlam taşır.
- Deyimlerin çoğu sözlükte “-mak / -mek” ekiyle yer alır ve cümlede çekimlenebilir: göz boyamak → göz boyuyor, göz boyadı.
- Bazı deyimler bir varlığın veya kişinin özelliğini bildirir ve “-mak / -mek” eki almaz: burnu havada, gözü tok, ateş pahası, eli kulağında.
- Deyimler genellikle iki veya daha fazla sözcükten oluşur ve cümlede tek bir öge görevi üstlenir.
Deyimler ve Anlamları
| Deyim | Anlamı (TDK) | Örnek Cümle |
|---|---|---|
| pireyi deve yapmak | önemsiz bir olayı büyütmek | Küçük bir anlaşmazlıktı ama komşumuz pireyi deve yaptı. |
| kulak asmak | önem vermek, dinlemek | Uyarılarımıza kulak asmadı, sonunda yağmura yakalandı. |
| kulak misafiri olmak | yanında konuşulanları hissettirmeden veya istemeden dinlemek | Otobüste iki yaşlı adamın sohbetine kulak misafiri oldum. |
| pabucu dama atılmak | kendinden üstün birinin çıkmasıyla gözden düşmek | Yeni oyuncak gelince eski bebeğin pabucu dama atıldı. |
| baltayı taşa vurmak | farkında olmayarak birine dokunacak sözler söylemek, pot kırmak | Sınavda düşük not alan arkadaşının yanında sınavı övünerek anlatıp baltayı taşa vurdu. |
| göz boyamak | kandırmak, yanıltmak, gösterişle aldatmak | Satıcı, meyvelerin en güzellerini üste dizerek göz boyuyordu. |
| dili dolaşmak | korku, heyecan, hastalık, utangaçlık, sarhoşluk gibi sebeplerle şaşırarak söyleyeceğini karıştırmak | Sahneye çıkınca heyecandan dili dolaştı. |
| etekleri tutuşmak | çok telaşlanmak | Otobüsün kalkmak üzere olduğunu görünce etekleri tutuştu. |
| burnu havada | kibirli, kendini beğenmiş (kimse) | Yarışmayı kazandıktan sonra burnu havada biri olup çıktı. |
| gözü tok | paraya, mala düşkünlük göstermeyen, açgözlülük etmeyen (kimse) | Dedem, kimsenin malında gözü olmayan gözü tok bir insandı. |
| ateş pahası | çok pahalı | Mevsimi geçtiği için çilekler ateş pahasıydı. |
| eli kulağında | nerede ise olacak, çok yakında olması beklenilen | Yaz tatili eli kulağında, herkes plan yapıyor. |
Deyim mi, Değil mi?
Aynı sözcük grubu bir cümlede deyim, başka bir cümlede gerçek anlamlı bir söz öbeği olabilir. Bunu anlamak için sözün cümledeki anlamına bakılır.
| Cümle | Deyim mi? | Açıklama |
|---|---|---|
| Bu gösterişli kutular yalnızca göz boyamak için yapılmış. | Evet | “kandırmak, gösterişle aldatmak” anlamında kullanılmıştır. |
| Ressam, tablosundaki kedinin gözünü sarıya boyadı. | Hayır | Gerçekten bir resmin göz kısmı boyanmıştır. |
| Mutfaktaki konuşmalara istemeden kulak misafiri oldum. | Evet | “istemeden dinlemek” anlamında kullanılmıştır. |
| Kulağımdaki ağrı için doktora gittim. | Hayır | “kulak” sözcüğü gerçek anlamıyla kullanılmıştır. |
🔎 İpucu
Bir söz öbeğinin deyim olup olmadığını anlamak için sözcüklerini eş anlamlılarıyla değiştirmeyi deneyin. Anlam bozuluyorsa söz kalıplaşmıştır ve büyük olasılıkla deyimdir: “ateş pahası” yerine “alev pahası” denemez.
2. Atasözleri
TDK: “Uzun deneme ve gözlemlere dayanılarak söylenmiş ve halka mal olmuş, öğüt verici nitelikte söz; deme, mesel, sav, darbımesel”
Atasözleri halkın yüzyıllar boyunca edindiği deneyimlerin kısa ve özlü biçimde dile getirilmesidir.
Atasözlerinin Özellikleri
Özellikler:
- Atasözleri genel bir yargı bildirir ve genellikle öğüt verir.
- Atasözleri anonimdir, yani söyleyeni belli değildir. Halkın ortak malıdır.
- Atasözleri kalıplaşmıştır. Sözcükleri değiştirilemez, sözcüklerin yeri değiştirilemez.
- Atasözleri çekimlenmez, cümlede olduğu gibi kullanılır.
- Atasözlerinin çoğu mecaz anlamlıdır: “Ağaç yaşken eğilir.” atasözünde gerçekten bir ağaçtan söz edilmez.
Atasözleri ve Anlamları
| Atasözü | Anlamı (TDK) |
|---|---|
| Ağaç yaşken eğilir. | İnsanlar küçük yaşta kolay eğitilir. |
| Ayağını yorganına göre uzat. | Giderini mutlaka gelirine uydurmalısın. |
| Dost kara günde belli olur. | Gerçek dost üzüntülü, sıkıntılı günlerde insanı yalnız bırakmaz. |
| Acele işe şeytan karışır. | Düşünüp taşınmadan ivedi olarak yapılan işten iyi sonuç alınamaz. |
| Yalancının mumu yatsıya kadar yanar. | Söylenen söz yalansa durum çok geçmeden anlaşılır. |
| Söz gümüşse sükût altındır. | Susmak bazen konuşmaktan daha iyi sonuç verir. |
| Taşıma su ile değirmen dönmez. | İşi yapacak olanda yeteri kadar güç bulunmadıkça başkalarının küçük katkılarıyla sürekli ve büyük bir iş yürütülemez. |
| Tatlı dil yılanı deliğinden çıkarır. | Gönül alıcı, okşayıcı sözlerle karşımızdakinin inadı yenilebilir. |
3. Özdeyişler (Vecizeler)
TDK’ye göre özdeyiş “Bir düşünceyi, bir duyguyu, bir ilkeyi kısa ve kesin bir biçimde anlatan” ve genellikle söyleyeni bilinen sözdür. Özdeyiş yerine vecize ve aforizma sözcükleri de kullanılır.
Özellikleri:
- Özdeyişlerin söyleyeni bellidir. Bu, özdeyişi atasözünden ayıran en önemli özelliktir.
- Kısa, özlü ve etkileyicidir. Bir düşünceyi veya ilkeyi kesin bir dille ifade eder.
- Özdeyişler de atasözleri gibi çekimlenmez, olduğu gibi aktarılır.
Özdeyiş Örnekleri
| Özdeyiş | Söyleyen |
|---|---|
| Yurtta sulh, cihanda sulh. | Mustafa Kemal Atatürk |
| Ne mutlu Türküm diyene! | Mustafa Kemal Atatürk |
| Gelin tanış olalım, işi kolay kılalım. | Yunus Emre |
| Eline, beline, diline sahip ol. | Hacı Bektaş-ı Veli |
⚠️ Uyarı
Bir söz çok bilinse ve halk arasında yaygın olarak kullanılsa bile söyleyeni biliniyorsa atasözü değil, özdeyiştir.
4. Deyim, Atasözü ve Özdeyişin Karşılaştırılması
| Özellik | Deyim | Atasözü | Özdeyiş |
|---|---|---|---|
| Söyleyeni belli mi? | Hayır | Hayır | Evet |
| Öğüt verir mi? | Genellikle hayır | Evet | Çoğunlukla evet |
| Genel yargı bildirir mi? | Hayır, bir durumu veya kavramı anlatır | Evet | Evet |
| Çekimlenir mi? | Evet (göz boyadı, göz boyuyor) | Hayır | Hayır |
| Kalıplaşmış mı? | Evet | Evet | Evet |
| Örnek | pireyi deve yapmak | Dost kara günde belli olur. | Yurtta sulh, cihanda sulh. |
Ayırt Etme İpuçları
| Sorulacak Soru | Cevap | Söz Türü |
|---|---|---|
| Sözü kimin söylediği biliniyor mu? | Evet | Özdeyiş |
| Söz tek başına öğüt veren ve genel bir yargı bildiren tam bir cümle mi? | Evet | Atasözü |
| Söz bir durumu veya özelliği anlatıyor ve cümlede çekimlenebiliyor mu? | Evet | Deyim |
🔎 İpucu
Bir sözün sonuna “-mak / -mek” eki getirilebiliyorsa ve anlam bozulmuyorsa söz büyük olasılıkla deyimdir: göz boyamak, dili dolaşmak. Atasözlerine bu ek getirilemez: “Ağaç yaşken eğilmek” denmez.
5. Deyim, Atasözü ve Özdeyişlerin Metne Katkısı
Yazarlar deyim, atasözü ve özdeyişleri anlatımı güçlendirmek, etkili kılmak ve düşüncelerini desteklemek için kullanır.
| Katkı | Açıklama |
|---|---|
| Anlatımı kısaltır | Uzun bir açıklamayı birkaç sözcükle anlatır. |
| Anlatımı canlandırır | Mecaz anlamları sayesinde anlatıma renk ve canlılık katar. |
| Düşünceyi destekler | Atasözleri ve özdeyişler, yazarın görüşünü halkın deneyimine veya tanınmış bir kişinin sözüne dayandırarak inandırıcılığı artırır. |
| Kültürü yansıtır | Toplumun yaşayışını, değerlerini ve dünyaya bakışını yansıtır. |
Örnek Paragraf
Kardeşim yeni aldığı kumbarasına her hafta harçlığının bir kısmını atıyordu. Önce bu küçük birikimlerle hiçbir şey yapamayacağını düşünüyordu. Ama aylar sonra kumbarayı açtığında, uzun zamandır istediği bisikleti alabilecek kadar parası olduğunu gördü. O gün bana gülümseyerek “İşte sabrın meyvesi!” dedi.
Değerlendirme: Bu paragrafta anlatılan düşünce “Damlaya damlaya göl olur.” atasözüyle özetlenebilir. Yazarlar paragrafın sonuna böyle bir atasözü ekleyerek anlatılanları genel bir yargıya bağlar ve anlatımı güçlendirir.
6. Örnek Soru Çözümleri
Örnek Soru-1
Toplantıya geç kalan Selin’in etekleri tutuştu (I). Salona girer girmez müdürün sorusuyla karşılaşınca dili dolaştı (II). Sorulara cevap verdikten sonra kapıyı yavaşça kapattı (III) ve masasına geçerken arkadaşlarının fısıltılarına kulak misafiri oldu (IV).
Bu metinde numaralanmış sözlerden hangisi deyim değildir?
A) I B) II C) III D) IV
| Söz | Değerlendirme |
|---|---|
| etekleri tutuştu (I) | “çok telaşlanmak” anlamında deyim |
| dili dolaştı (II) | “heyecandan söyleyeceğini karıştırmak” anlamında deyim |
| kapıyı yavaşça kapattı (III) | Sözcükler gerçek anlamıyla kullanılmıştır, deyim değildir. |
| kulak misafiri oldu (IV) | “istemeden dinlemek” anlamında deyim |
✅ Çözüm
Doğru cevap C seçeneğidir.
Örnek Soru-2
Harçlığının tamamını ayın ilk haftasında oyuncaklara harcayan Can, ayın sonunda arkadaşlarıyla sinemaya gidemedi. Annesi ona, parasını harcamadan önce elindeki parayı ve ihtiyaçlarını iyi hesaplaması gerektiğini anlattı.
Bu metinde anlatılanlarla en uygun düşen atasözü aşağıdakilerden hangisidir?
A) Acele işe şeytan karışır.
B) Ayağını yorganına göre uzat.
C) Söz gümüşse sükût altındır.
D) Tatlı dil yılanı deliğinden çıkarır.
Çözüm: Metinde Can’ın parasını elindeki imkânları düşünmeden harcadığı ve annesinin ona giderlerini gelirine göre ayarlaması gerektiğini anlattığı görülmektedir. Bu düşünce, “giderini mutlaka gelirine uydurmalısın” anlamındaki “Ayağını yorganına göre uzat.” atasözüyle örtüşür.
✅ Çözüm
Doğru cevap B seçeneğidir.
Örnek Soru-3
Aşağıdakilerden hangisi bir özdeyiştir?
A) Dost kara günde belli olur.
B) Yurtta sulh, cihanda sulh. (Atatürk)
C) Pireyi deve yapmak.
D) Taşıma su ile değirmen dönmez.
| Seçenek | Değerlendirme |
|---|---|
| A | Söyleyeni belli değil, öğüt veren genel bir yargı: atasözü |
| B | Söyleyeni belli (Atatürk): özdeyiş |
| C | Çekimlenebilen, bir durumu anlatan söz: deyim |
| D | Söyleyeni belli değil, genel bir yargı: atasözü |
✅ Çözüm
Doğru cevap B seçeneğidir.
Örnek Soru-4
“Yeni açılan alışveriş merkezi yüzünden mahalledeki eski çarşının pabucu dama atıldı.”
Bu cümlede altı çizili deyimin anlamı aşağıdakilerden hangisidir?
A) Kendinden üstün birinin çıkmasıyla gözden düşmek
B) Çok telaşlanmak
C) Önemsiz bir olayı büyütmek
D) Gösterişle aldatmak
Çözüm: Cümlede eski çarşının, ondan daha gösterişli ve büyük olan alışveriş merkezi açıldıktan sonra eski önemini yitirdiği anlatılmaktadır. TDK’ye göre “pabucu dama atılmak” deyimi “kendinden üstün birinin çıkmasıyla gözden düşmek” anlamındadır.
✅ Çözüm
Doğru cevap A seçeneğidir.
7. Etkinlik: Boşlukları Dolduralım
Aşağıdaki cümlelerdeki boşluklara, sayfadaki tablolarda yer alan deyim ve atasözlerinden uygun olanı yazınız.
| Cümle | Cevap |
|---|---|
| 1. Bayram ----, evde hazırlıklar başladı. | eli kulağında |
| 2. Küçük bir çizik için bu kadar ağlama, ---- ! | pireyi deve yapma |
| 3. Bu reklamlar ürünün kalitesini değil, yalnızca ---- amaçlıyor. | göz boyamayı |
| 4. Bu mahallede kiralar ----, ev bulmak çok zor. | ateş pahası |
| 5. Büyük başarısına rağmen hiç ---- biri olmadı, herkese aynı sevgiyle davrandı. | burnu havada |
| 6. Çocuklara iyi alışkanlıkları küçük yaşta kazandırmalıyız, çünkü ---- | Ağaç yaşken eğilir. |
| 7. Sinirli arkadaşını kırıcı sözler yerine güzel sözlerle sakinleştirdi. Gerçekten de ---- | Tatlı dil yılanı deliğinden çıkarır. |
| 8. Hastalandığımda yanımdan hiç ayrılmayan arkadaşım, ---- sözünün doğruluğunu bana gösterdi. | “Dost kara günde belli olur.” |
Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
❓ Deyim nedir?
TDK’ye göre deyim, genellikle gerçek anlamından az çok ayrı, kendine özgü bir anlam taşıyan kalıplaşmış söz öbeğidir: pireyi deve yapmak, göz boyamak.
❓ Atasözü nedir?
TDK’ye göre atasözü, uzun deneme ve gözlemlere dayanılarak söylenmiş ve halka mal olmuş, öğüt verici nitelikte sözdür: Ağaç yaşken eğilir.
❓ Özdeyiş ile atasözü arasındaki fark nedir?
Atasözlerinin söyleyeni belli değildir, halkın ortak malıdır. Özdeyişlerin ise söyleyeni bellidir: “Yurtta sulh, cihanda sulh.” sözü Atatürk’e aittir.
❓ Deyim ile atasözü nasıl ayırt edilir?
Atasözü öğüt veren ve genel bir yargı bildiren tam bir sözdür, çekimlenmez. Deyim ise bir durumu veya kavramı anlatır, genellikle yargı bildirmez ve cümlede çekimlenebilir.
❓ Her deyim mecaz anlamlı mıdır?
Deyimlerin çoğu mecaz anlamlıdır. Ancak aynı sözcük grubu bir cümlede gerçek anlamıyla da kullanılabilir. Bu durumda söz deyim olarak değerlendirilmez.
❓ Deyim ve atasözlerinin anlamlarını nereden öğrenebilirim?
Deyim ve atasözlerinin anlamları Türk Dil Kurumunun Güncel Türkçe Sözlük’ünde (sozluk.gov.tr) yer almaktadır.
Kaynak: Deyim ve atasözü anlamları için Türk Dil Kurumu Güncel Türkçe Sözlük (sozluk.gov.tr)
Hazırlayan: Bilal KIŞ