Anasayfa / 8. SINIF

8. Sınıf Cümle Türleri Konu Anlatımı

8. sınıf Türkçe dersi ve LGS için hazırlanan bu sayfada Cümle Türleri konusu ayrıntılı açıklamalar, tablolar ve özgün örneklerle anlatılmaktadır. Cümleler dört ölçüte göre sınıflandırılmıştır: yüklemin türüne göre, yüklemin yerine göre, anlamına göre ve yapısına göre cümleler.

Her başlıkta cümle türlerinin tanımı, örnekleri ve sık yapılan hatalar uyarı kutularıyla verilmiştir. Sayfada ayrıca bir cümlenin dört yönden birlikte incelendiği çözümlemeler, LGS tipi örnek sorular, etkinlik ve sıkça sorulan sorular yer almaktadır.

🗺️ Kavram Haritası

CÜMLE TÜRLERİ

Bir kutucuğa tıklayarak ilgili bölüme gidebilirsiniz.

1. Başlamadan Önce: Yüklemi Bulmak

Cümle türlerini belirlemenin ilk adımı yüklemi bulmaktır. Yüklem; cümlede iş, oluş, hareket veya durum bildiren, çekimli olan temel ögedir.
Bir cümlede kaç tane çekimli yüklem varsa o kadar yargı vardır. Cümle türlerinin çoğu bu yüklemin türüne, yerine, anlamına ve sayısına bakılarak belirlenir.

🔎 İpucu

Yüklemi bulmak için cümleye “Ne yapıyor? Ne oluyor? Nedir? Nasıldır?” sorularını sorabilirsiniz. Türkçede kurallı cümlelerde yüklem genellikle cümlenin sonunda bulunur.

2. Yüklemin Türüne Göre Cümleler

İsim Cümlesi

Yüklemi isim veya isim soylu bir sözcük (isim, sıfat, zamir, zarf) olan cümlelerdir. İsim soylu sözcükler yüklem olurken genellikle ek fiil (-dır, -dı, -mış, -sa) alır.

CümleYüklemAçıklama
Kütüphanemizin en çok okunan kitabı bu romandır.romandırİsim + ek fiil
Dedemin bahçesi çok genişti.geniştiSıfat + ek fiil
Kardeşim şu an yukarıda.yukarıdaYön bildiren sözcük + bulunma eki
Bu sokakta hiç ağaç yok.yok“var” ve “yok” sözcükleri isim cümlesi kurar.
En büyük hayalim Kapadokya’yı görmek.görmekFiilimsiler yüklem olduğunda cümle isim cümlesidir.

⚠️ Uyarı

Fiilimsiler (-mak, -an, -ınca gibi ekler alan sözcükler) çekimli fiil değildir, isim soyludur. Bu nedenle bir fiilimsi yüklem olduğunda cümle isim cümlesi olur: Bütün amacım bu yarışmayı kazanmak.

Fiil Cümlesi

Yüklemi çekimli bir fiil olan cümlelerdir. Fiil, kip ve kişi ekleri alarak yüklem olur.

CümleYüklem
Kuşlar sabahın ilk ışıklarıyla ötmeye başladı.başladı
Yarın sabah erkenden yola çıkacağız.çıkacağız
Hafta sonu ailece müzeyi gezdik.gezdik
Akşam yemeğinden sonra biraz kitap oku.oku

⚠️ Uyarı

Çekimli bir fiil ek fiil alsa da cümle fiil cümlesi olarak kalır: “Biz vardığımızda tren çoktan kalkmıştı.” Burada yüklem “kalkmak” fiilinden türemiştir, ek fiil (-tı) cümlenin türünü değiştirmez.

🔎 İpucu

Yüklemin kökündeki sözcüğe bakın. Kök “-mak / -mek” eki alabiliyorsa (gezmek, çıkmak) fiil cümlesi, alamıyorsa (genişmek, romanmak denmez) isim cümlesidir.

3. Yüklemin Yerine Göre Cümleler

Kurallı (Düz) Cümle

Yüklemi cümlenin sonunda bulunan cümlelerdir. Türkçenin olağan dizilişi budur: Özne – tümleçler – nesne – yüklem.

Örnekler:

  • Öğrenciler teneffüste bahçede top oynuyordu.
  • Bu kasabanın en eski yapısı taş köprüdür.

Devrik Cümle

Yüklemi cümlenin başında veya ortasında bulunan cümlelerdir. Devrik cümleler özellikle şiirde, günlük konuşmada ve duyguların güçlü anlatıldığı yerlerde kullanılır.

CümleYüklemin Yeri
Unutma beni bu şehirde.Başta
Bir rüzgâr esti ovadan.Ortada
Geldi bahar, açtı çiçekler.Her iki cümlede de başta
Ne güzel anlattın bugün o hikâyeyi!Ortada

⚠️ Uyarı

Devrik cümlede yüklemden sonra en az bir öge bulunmalıdır. Yüklem sondaysa cümle kurallıdır, ögelerin sırası değişmiş olsa bile: “Kitabı Ayşe’ye ben verdim.” cümlesi kurallıdır.

Eksiltili Cümle

Yüklemi söylenmemiş, okurun veya dinleyenin tamamlamasına bırakılmış cümlelerdir. Eksiltili cümlelerin sonuna genellikle üç nokta konur.

Örnekler:

  • Ah, o eski bayram sabahları…
  • Ne kadar da çok kitap…

💡 Bilgilendirme

Eksiltili cümlelerde yüklem bağlamdan anlaşılır. “Ah, o eski bayram sabahları…” cümlesinde “ne güzeldi” gibi bir yüklem okurun hayal gücüne bırakılmıştır.

4. Anlamına Göre Cümleler

Olumlu ve Olumsuz Cümle

Yüklemdeki yargının gerçekleştiğini bildiren cümlelere olumlu cümle, yargının gerçekleşmediğini bildiren cümlelere olumsuz cümle denir.

Olumsuzluk YoluÖrnek
-ma / -me olumsuzluk ekiKardeşim bu sabah kahvaltı yapmadı.
“değil” sözcüğüBu çanta benim değil.
“yok” sözcüğüBuzdolabında hiç süt yok.
“ne … ne” bağlacıNe aradı ne sordu.

Biçimce ve Anlamca Farklı Cümleler

Bazı cümlelerde yüklemin biçimi ile cümlenin anlamı birbirini tutmaz. Bu cümleler LGS’de sık sorulur.

TürÖrnekAçıklama
Biçimce olumlu, anlamca olumsuzBöyle bir gürültüde ders çalışılır mı?Soru biçiminde ama “çalışılmaz” anlamı vardır.
Biçimce olumlu, anlamca olumsuzBen seni hiç kırar mıyım?“Seni kırmam.” anlamı vardır.
Biçimce olumlu, anlamca olumsuzNe telefon etti ne mektup yazdı.Yüklemler olumlu biçimdedir, “ne … ne” bağlacı anlamı olumsuz yapar.
Biçimce olumsuz, anlamca olumluBu filmi izlemeyen kalmadı.“Herkes izledi.” anlamı vardır.
Biçimce olumsuz, anlamca olumluOnun yardımını görmeyen yok.“Herkes gördü.” anlamı vardır.
Biçimce olumsuz, anlamca olumluSınavdan önce tekrar yapmadan uyumam.“Mutlaka tekrar yaparım.” anlamı vardır.

🔎 İpucu

Bir cümlede iki olumsuzluk bir araya geldiğinde anlam çoğunlukla olumluya döner: izle-me-yen + kal-ma-dı = herkes izledi. Cevap beklemeyen sorularda ise anlam çoğunlukla olumsuzdur.

Soru Cümlesi

Bir şeyi öğrenmek amacıyla sorulan ya da soru biçiminde düzenlenmiş cümlelerdir. Soru anlamı soru eki (mı, mi, mu, mü) veya soru sözcükleri (ne, kim, nasıl, nerede, neden, kaç, hangi…) ile sağlanır.

CümleSoru Anlamını Sağlayan
Bu resmi sen mi yaptın?Soru eki
Toplantı hangi salonda yapılacak?Soru sözcüğü
Bu kadar emeğin karşılığı bir teşekkür bile olmaz mı?Cevap beklemeyen soru

⚠️ Uyarı

Her “mi” soru anlamı taşımaz. “Bahar geldi mi kırlar yeşerir.” cümlesinde “mi” eki “gelince” anlamı verir. Bu cümle soru cümlesi değildir ve sonuna soru işareti konmaz.

Ünlem Cümlesi

Sevinç, korku, şaşkınlık, hayranlık, acı gibi duyguları coşkuyla anlatan cümlelerdir. Sonlarına ünlem işareti konur.

Örnekler:

  • Ne harika bir gün doğumu bu!
  • Eyvah, otobüsü kaçırdık!
  • Aman, ne kadar da büyümüşsün!

💡 Bilgilendirme

Anlamına göre cümleler içinde bazı kaynaklarda emir (Kapıyı kapat.), istek (Keşke kar yağsa.) ve şart (Erken gelirsen…) bildiren cümleler de ayrıca gösterilir. Bu cümleler yüklemin anlamına göre olumlu veya olumsuz olarak da sınıflandırılabilir.

5. Yapısına Göre Cümleler

Cümleler yapı bakımından yüklem sayısına, içinde fiilimsi ve bağlaç bulunup bulunmamasına göre dörde ayrılır.

Cümle TürüKısacaÖrnek
Basit cümleTek yüklemli cümleAnnem sabahları çiçekleri sular.
Birleşik cümleİçinde fiilimsi bulunan cümleEve gelince annemi aradım.
Sıralı cümleBirden çok yüklemli cümleKapıyı açtım, içeri girdim.
Bağlı cümleBağlacı olan cümleÇok çalıştı ama yetiştiremedi.

Basit Cümle (Tek Yüklemli Cümle)

İçinde yalnızca bir yüklem bulunan, tek bir yargı bildiren cümlelerdir. Basit cümlede fiilimsi ve cümleleri bağlayan bir bağlaç bulunmaz.

Örnekler:

  • Annem sabahları balkondaki çiçekleri sular.
  • Bu dağın zirvesi yıl boyunca karlıdır.
  • Dedem her yaz köydeki evini boyar.

🔎 İpucu

Cümlede tek bir yüklem varsa ve cümlede fiilimsi yoksa cümle basittir.

Birleşik Cümle (İçinde Fiilimsi Bulunan Cümle)

İçinde fiilimsi bulunan cümlelerdir. Fiilimsiler fiillerden türeyen ama çekimli fiil gibi yüklem olmayan sözcüklerdir. Fiilimsi, cümleye ikinci bir yargı katar ama bu yargı tek başına tamamlanmış değildir.

Fiilimsi TürüEkleriÖrnek Cümle
İsim-fiil-ma / -me, -mak / -mek, -ış / -işKitap okumak en sevdiğim uğraştır.
Sıfat-fiil-an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -mişBahçede oynayan çocuklar eve döndü.
Zarf-fiil-ınca, -ıp, -arak, -madan, -ken, -alı, -dıkçaOkula giderken eski bir arkadaşıma rastladım.

🔎 İpucu

Cümlede -mak, -an, -ınca, -arak, -ken gibi ekler almış bir fiil görürseniz cümle birleşiktir. Fiilimsiyle kurulan bölüm tek başına söylendiğinde söz tamamlanmamış olur: “Okula giderken…”

⚠️ Uyarı

Fiilimsi cümlenin yüklemi olduğunda cümle isim cümlesi olur: “En büyük isteğim seni mutlu görmek.” Bu cümle içinde fiilimsi bulunduğu için yapısı bakımından da birleşik cümledir.

Sıralı Cümle (Birden Çok Yüklemli Cümle)

İçinde birden çok yüklem bulunan, bu yüklemlerin bildirdiği yargıların genellikle virgül veya noktalı virgülle sıralandığı cümlelerdir.

CümleYüklemler
Kerem kitabını çantasına koydu, okula doğru yürüdü.koydu, yürüdü
Hava karardı, sokak lambaları yandı.karardı, yandı
Rüzgâr dindi, kuşlar yeniden ötüştü, köy sessizliğe büründü.dindi, ötüştü, büründü

🔎 İpucu

Sıralı cümleyi tanımak için cümledeki yüklemleri sayın. Birden çok yüklem varsa ve bu yüklemler bağlaçla değil, noktalama işaretiyle ayrılmışsa cümle sıralıdır.

Bağlı Cümle (Bağlacı Olan Cümle)

İçinde bağlaç bulunan cümlelerdir. Bağlaçlar genellikle iki yargıyı birbirine bağlar. Başlıca bağlaçlar: ve, ama, fakat, ancak, çünkü, ya … ya, ne … ne, hem … hem, de, oysa, yoksa

CümleBağlaç
Çok yorulmuştu ama hiç şikâyet etmedi.ama
Yağmur dindi fakat rüzgâr hâlâ esiyor.fakat
Bugün maça gidemedim çünkü ödevim vardı.çünkü
Ya sen bize gelirsin ya biz size geliriz.ya … ya

🔎 İpucu

Sıralı cümle ile bağlı cümleyi ayırmak için yargıların neyle birbirine bağlandığına bakın. Yargılar virgülle sıralanmışsa sıralı, bağlaçla bağlanmışsa bağlı cümledir: “Yağmur dindi, güneş açtı.” (sıralı) / “Yağmur dindi ve güneş açtı.” (bağlı)

6. Bir Cümleyi Dört Yönden İnceleme

Her cümle dört ölçüte göre aynı anda sınıflandırılabilir. Aşağıdaki tabloda bazı cümleler dört yönden incelenmiştir.

CümleYüklemin TürüYüklemin YeriAnlamıYapısı
Bahar gelince kırlar rengârenk çiçeklerle dolar.FiilKurallıOlumluBirleşik
Bu kasabanın en güzel yeri deniz kenarıdır.İsimKurallıOlumluBasit
Bırakma elimi bu kalabalıkta.FiilDevrikOlumsuzBasit
Pencereyi açtım, içeri serin bir rüzgâr doldu.FiilKurallıOlumluSıralı
Ne kadar güzeldi o yaz akşamları!İsimDevrikOlumlu (ünlem)Basit
Toplantıya katılmayan öğretmen olmadı.FiilKurallıBiçimce olumsuz, anlamca olumluBirleşik

7. Örnek Soru Çözümleri

Örnek Soru-1

(I) Geçen yaz dedemin köyüne gittik. (II) Köyün girişinde yüzyıllık bir çınar vardı. (III) Ne kadar huzurluydu o yeşil vadiler! (IV) Dönmek istemedik hiç.

Bu metindeki numaralanmış cümlelerle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) I. cümle kurallı bir fiil cümlesidir.

B) II. cümle isim cümlesidir.

C) III. cümle devrik bir cümledir.

D) IV. cümle anlamca olumludur.

CümleDeğerlendirme
IYüklem “gittik” çekimli fiildir ve sondadır: kurallı fiil cümlesi. Doğru.
IIYüklem “vardı” sözcüğüdür, “var” isim cümlesi kurar. Doğru.
IIIYüklem “huzurluydu” cümlenin ortasındadır: devrik. Doğru.
IVYüklem “istemedik” olumsuzluk eki almıştır, cümle olumsuzdur. Yanlış.

✅ Çözüm

Doğru cevap D seçeneğidir.

Örnek Soru-2

Aşağıdaki cümlelerin hangisi biçimce olumsuz, anlamca olumlu bir cümledir?

A) Böyle bir manzara başka nerede görülür?

B) Kardeşim acı yemekleri hiç sevmez.

C) Bu dağın zirvesine çıkmayan dağcı kalmadı.

D) Ne kitabını okudu ne ödevini yaptı.

SeçenekDeğerlendirme
ABiçimce olumlu, anlamca olumsuz (“hiçbir yerde görülmez”).
BBiçimce de anlamca da olumsuz.
CÇık-ma-yan + kal-ma-dı: biçimce olumsuz, anlamca olumlu (“herkes çıktı”). Doğru cevap.
DBiçimce olumlu, “ne … ne” bağlacıyla anlamca olumsuz.

✅ Çözüm

Doğru cevap C seçeneğidir.

Örnek Soru-3

Aşağıdaki cümlelerden hangisi yapısı bakımından diğerlerinden farklıdır?

A) Romanı bitirince arkadaşıma ödünç verdim.

B) Akşam olunca sokaklar sessizliğe büründü.

C) Okulda öğrendiklerini annesine anlattı.

D) Pazardan taze meyve aldık, eve döndük.

SeçenekYapısı
A“bitirince” zarf-fiil: birleşik
B“olunca” zarf-fiil: birleşik
C“öğrendiklerini” sıfat-fiil: birleşik
Dİki yüklem (aldık, döndük) var: sıralı

✅ Çözüm

Doğru cevap D seçeneğidir.

Örnek Soru-4

Aşağıdaki cümlelerden hangisi bağlı cümledir?

A) Dedemin anlattığı hikâyeleri hiç unutmadım.

B) Kütüphaneden iki roman aldım, hafta sonu okudum.

C) Bu yıl okulumuzun bahçesine yeni fidanlar dikildi.

D) Sınavı kazandı ama sevincini kimseyle paylaşmadı.

SeçenekYapısı
A“anlattığı” sıfat-fiil: birleşik
Bİki yüklem (aldım, okudum): sıralı
CTek yüklem (dikildi): basit
D“ama” bağlacı var: bağlı

✅ Çözüm

Doğru cevap D seçeneğidir.

8. Etkinlik: Cümleleri Sınıflandıralım

Aşağıdaki cümleleri dört yönden inceleyerek tabloyu doldurunuz. Cevaplar tablonun son sütununda verilmiştir.

CümleCevap (Tür – Yer – Anlam – Yapı)
1. Sınıfımızın en çalışkan öğrencisi Elif’tir.İsim – Kurallı – Olumlu – Basit
2. Güneş batınca gökyüzünde yıldızlar belirdi.Fiil – Kurallı – Olumlu – Birleşik
3. Gitme bu kadar erken.Fiil – Devrik – Olumsuz – Basit
4. Kapıyı çaldı, içeri girdi.Fiil – Kurallı – Olumlu – Sıralı
5. Kar durdu ama soğuk hâlâ devam ediyor.Fiil – Kurallı – Olumlu – Bağlı
6. Bu soruyu çözemeyen öğrenci yoktu.İsim – Kurallı – Biçimce olumsuz, anlamca olumlu – Birleşik
7. Ne güzel kokuyor bu bahçe!Fiil – Devrik – Olumlu (ünlem) – Basit

Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

❓ İsim cümlesi ile fiil cümlesi nasıl ayırt edilir?

Yüklemin kök veya gövdesine bakılır. Yüklem çekimli bir fiilse cümle fiil cümlesi, isim soylu bir sözcükse (isim, sıfat, zamir, zarf, “var / yok”, fiilimsi) isim cümlesidir.

❓ Yüklem fiilimsi olursa cümle hangi türdedir?

Fiilimsiler isim soylu sözcükler gibi davrandığı için yüklemi fiilimsi olan cümleler isim cümlesidir: “En büyük isteğim seni mutlu görmek.”

❓ Devrik cümle nasıl anlaşılır?

Yüklemden sonra en az bir öge varsa cümle devriktir. Yüklem cümlenin sonundaysa ögelerin sırası değişmiş olsa bile cümle kurallıdır.

❓ Biçimce olumsuz, anlamca olumlu cümle ne demektir?

Yüklemi olumsuz biçimde olduğu hâlde olumlu bir anlam taşıyan cümlelerdir. Genellikle iki olumsuzluk bir arada kullanılır: “Bu kitabı okumayan kalmadı.” (Herkes okudu.)

❓ Yapısına göre cümleler nasıl ayırt edilir?

Tek yüklemli cümle basit cümledir. İçinde fiilimsi bulunan cümle birleşik cümledir. Birden çok yüklemli cümle sıralı cümledir. Bağlacı olan cümle ise bağlı cümledir.

❓ Sıralı cümle ile bağlı cümle arasındaki fark nedir?

İkisinde de birden çok yargı vardır. Sıralı cümlede yargılar virgül veya noktalı virgülle sıralanır, bağlı cümlede ise bağlaçla (ama, fakat, çünkü, ve…) birbirine bağlanır.

Hazırlayan: Bilal KIŞ