8. Sınıf Cümle Türleri Konu Anlatımı
8. sınıf Türkçe dersi ve LGS için hazırlanan bu sayfada Cümle Türleri konusu ayrıntılı açıklamalar, tablolar ve özgün örneklerle anlatılmaktadır. Cümleler dört ölçüte göre sınıflandırılmıştır: yüklemin türüne göre, yüklemin yerine göre, anlamına göre ve yapısına göre cümleler.
Her başlıkta cümle türlerinin tanımı, örnekleri ve sık yapılan hatalar uyarı kutularıyla verilmiştir. Sayfada ayrıca bir cümlenin dört yönden birlikte incelendiği çözümlemeler, LGS tipi örnek sorular, etkinlik ve sıkça sorulan sorular yer almaktadır.
🗺️ Kavram Haritası
Bir kutucuğa tıklayarak ilgili bölüme gidebilirsiniz.
1. Başlamadan Önce: Yüklemi Bulmak
Cümle türlerini belirlemenin ilk adımı yüklemi bulmaktır. Yüklem; cümlede iş, oluş, hareket veya durum bildiren, çekimli olan temel ögedir.
Bir cümlede kaç tane çekimli yüklem varsa o kadar yargı vardır. Cümle türlerinin çoğu bu yüklemin türüne, yerine, anlamına ve sayısına bakılarak belirlenir.
🔎 İpucu
Yüklemi bulmak için cümleye “Ne yapıyor? Ne oluyor? Nedir? Nasıldır?” sorularını sorabilirsiniz. Türkçede kurallı cümlelerde yüklem genellikle cümlenin sonunda bulunur.
2. Yüklemin Türüne Göre Cümleler
İsim Cümlesi
Yüklemi isim veya isim soylu bir sözcük (isim, sıfat, zamir, zarf) olan cümlelerdir. İsim soylu sözcükler yüklem olurken genellikle ek fiil (-dır, -dı, -mış, -sa) alır.
| Cümle | Yüklem | Açıklama |
|---|---|---|
| Kütüphanemizin en çok okunan kitabı bu romandır. | romandır | İsim + ek fiil |
| Dedemin bahçesi çok genişti. | genişti | Sıfat + ek fiil |
| Kardeşim şu an yukarıda. | yukarıda | Yön bildiren sözcük + bulunma eki |
| Bu sokakta hiç ağaç yok. | yok | “var” ve “yok” sözcükleri isim cümlesi kurar. |
| En büyük hayalim Kapadokya’yı görmek. | görmek | Fiilimsiler yüklem olduğunda cümle isim cümlesidir. |
⚠️ Uyarı
Fiilimsiler (-mak, -an, -ınca gibi ekler alan sözcükler) çekimli fiil değildir, isim soyludur. Bu nedenle bir fiilimsi yüklem olduğunda cümle isim cümlesi olur: Bütün amacım bu yarışmayı kazanmak.
Fiil Cümlesi
Yüklemi çekimli bir fiil olan cümlelerdir. Fiil, kip ve kişi ekleri alarak yüklem olur.
| Cümle | Yüklem |
|---|---|
| Kuşlar sabahın ilk ışıklarıyla ötmeye başladı. | başladı |
| Yarın sabah erkenden yola çıkacağız. | çıkacağız |
| Hafta sonu ailece müzeyi gezdik. | gezdik |
| Akşam yemeğinden sonra biraz kitap oku. | oku |
⚠️ Uyarı
Çekimli bir fiil ek fiil alsa da cümle fiil cümlesi olarak kalır: “Biz vardığımızda tren çoktan kalkmıştı.” Burada yüklem “kalkmak” fiilinden türemiştir, ek fiil (-tı) cümlenin türünü değiştirmez.
🔎 İpucu
Yüklemin kökündeki sözcüğe bakın. Kök “-mak / -mek” eki alabiliyorsa (gezmek, çıkmak) fiil cümlesi, alamıyorsa (genişmek, romanmak denmez) isim cümlesidir.
3. Yüklemin Yerine Göre Cümleler
Kurallı (Düz) Cümle
Yüklemi cümlenin sonunda bulunan cümlelerdir. Türkçenin olağan dizilişi budur: Özne – tümleçler – nesne – yüklem.
Örnekler:
- Öğrenciler teneffüste bahçede top oynuyordu.
- Bu kasabanın en eski yapısı taş köprüdür.
Devrik Cümle
Yüklemi cümlenin başında veya ortasında bulunan cümlelerdir. Devrik cümleler özellikle şiirde, günlük konuşmada ve duyguların güçlü anlatıldığı yerlerde kullanılır.
| Cümle | Yüklemin Yeri |
|---|---|
| Unutma beni bu şehirde. | Başta |
| Bir rüzgâr esti ovadan. | Ortada |
| Geldi bahar, açtı çiçekler. | Her iki cümlede de başta |
| Ne güzel anlattın bugün o hikâyeyi! | Ortada |
⚠️ Uyarı
Devrik cümlede yüklemden sonra en az bir öge bulunmalıdır. Yüklem sondaysa cümle kurallıdır, ögelerin sırası değişmiş olsa bile: “Kitabı Ayşe’ye ben verdim.” cümlesi kurallıdır.
Eksiltili Cümle
Yüklemi söylenmemiş, okurun veya dinleyenin tamamlamasına bırakılmış cümlelerdir. Eksiltili cümlelerin sonuna genellikle üç nokta konur.
Örnekler:
- Ah, o eski bayram sabahları…
- Ne kadar da çok kitap…
💡 Bilgilendirme
Eksiltili cümlelerde yüklem bağlamdan anlaşılır. “Ah, o eski bayram sabahları…” cümlesinde “ne güzeldi” gibi bir yüklem okurun hayal gücüne bırakılmıştır.
4. Anlamına Göre Cümleler
Olumlu ve Olumsuz Cümle
Yüklemdeki yargının gerçekleştiğini bildiren cümlelere olumlu cümle, yargının gerçekleşmediğini bildiren cümlelere olumsuz cümle denir.
| Olumsuzluk Yolu | Örnek |
|---|---|
| -ma / -me olumsuzluk eki | Kardeşim bu sabah kahvaltı yapmadı. |
| “değil” sözcüğü | Bu çanta benim değil. |
| “yok” sözcüğü | Buzdolabında hiç süt yok. |
| “ne … ne” bağlacı | Ne aradı ne sordu. |
Biçimce ve Anlamca Farklı Cümleler
Bazı cümlelerde yüklemin biçimi ile cümlenin anlamı birbirini tutmaz. Bu cümleler LGS’de sık sorulur.
| Tür | Örnek | Açıklama |
|---|---|---|
| Biçimce olumlu, anlamca olumsuz | Böyle bir gürültüde ders çalışılır mı? | Soru biçiminde ama “çalışılmaz” anlamı vardır. |
| Biçimce olumlu, anlamca olumsuz | Ben seni hiç kırar mıyım? | “Seni kırmam.” anlamı vardır. |
| Biçimce olumlu, anlamca olumsuz | Ne telefon etti ne mektup yazdı. | Yüklemler olumlu biçimdedir, “ne … ne” bağlacı anlamı olumsuz yapar. |
| Biçimce olumsuz, anlamca olumlu | Bu filmi izlemeyen kalmadı. | “Herkes izledi.” anlamı vardır. |
| Biçimce olumsuz, anlamca olumlu | Onun yardımını görmeyen yok. | “Herkes gördü.” anlamı vardır. |
| Biçimce olumsuz, anlamca olumlu | Sınavdan önce tekrar yapmadan uyumam. | “Mutlaka tekrar yaparım.” anlamı vardır. |
🔎 İpucu
Bir cümlede iki olumsuzluk bir araya geldiğinde anlam çoğunlukla olumluya döner: izle-me-yen + kal-ma-dı = herkes izledi. Cevap beklemeyen sorularda ise anlam çoğunlukla olumsuzdur.
Soru Cümlesi
Bir şeyi öğrenmek amacıyla sorulan ya da soru biçiminde düzenlenmiş cümlelerdir. Soru anlamı soru eki (mı, mi, mu, mü) veya soru sözcükleri (ne, kim, nasıl, nerede, neden, kaç, hangi…) ile sağlanır.
| Cümle | Soru Anlamını Sağlayan |
|---|---|
| Bu resmi sen mi yaptın? | Soru eki |
| Toplantı hangi salonda yapılacak? | Soru sözcüğü |
| Bu kadar emeğin karşılığı bir teşekkür bile olmaz mı? | Cevap beklemeyen soru |
⚠️ Uyarı
Her “mi” soru anlamı taşımaz. “Bahar geldi mi kırlar yeşerir.” cümlesinde “mi” eki “gelince” anlamı verir. Bu cümle soru cümlesi değildir ve sonuna soru işareti konmaz.
Ünlem Cümlesi
Sevinç, korku, şaşkınlık, hayranlık, acı gibi duyguları coşkuyla anlatan cümlelerdir. Sonlarına ünlem işareti konur.
Örnekler:
- Ne harika bir gün doğumu bu!
- Eyvah, otobüsü kaçırdık!
- Aman, ne kadar da büyümüşsün!
💡 Bilgilendirme
Anlamına göre cümleler içinde bazı kaynaklarda emir (Kapıyı kapat.), istek (Keşke kar yağsa.) ve şart (Erken gelirsen…) bildiren cümleler de ayrıca gösterilir. Bu cümleler yüklemin anlamına göre olumlu veya olumsuz olarak da sınıflandırılabilir.
5. Yapısına Göre Cümleler
Cümleler yapı bakımından yüklem sayısına, içinde fiilimsi ve bağlaç bulunup bulunmamasına göre dörde ayrılır.
| Cümle Türü | Kısaca | Örnek |
|---|---|---|
| Basit cümle | Tek yüklemli cümle | Annem sabahları çiçekleri sular. |
| Birleşik cümle | İçinde fiilimsi bulunan cümle | Eve gelince annemi aradım. |
| Sıralı cümle | Birden çok yüklemli cümle | Kapıyı açtım, içeri girdim. |
| Bağlı cümle | Bağlacı olan cümle | Çok çalıştı ama yetiştiremedi. |
Basit Cümle (Tek Yüklemli Cümle)
İçinde yalnızca bir yüklem bulunan, tek bir yargı bildiren cümlelerdir. Basit cümlede fiilimsi ve cümleleri bağlayan bir bağlaç bulunmaz.
Örnekler:
- Annem sabahları balkondaki çiçekleri sular.
- Bu dağın zirvesi yıl boyunca karlıdır.
- Dedem her yaz köydeki evini boyar.
🔎 İpucu
Cümlede tek bir yüklem varsa ve cümlede fiilimsi yoksa cümle basittir.
Birleşik Cümle (İçinde Fiilimsi Bulunan Cümle)
İçinde fiilimsi bulunan cümlelerdir. Fiilimsiler fiillerden türeyen ama çekimli fiil gibi yüklem olmayan sözcüklerdir. Fiilimsi, cümleye ikinci bir yargı katar ama bu yargı tek başına tamamlanmış değildir.
| Fiilimsi Türü | Ekleri | Örnek Cümle |
|---|---|---|
| İsim-fiil | -ma / -me, -mak / -mek, -ış / -iş | Kitap okumak en sevdiğim uğraştır. |
| Sıfat-fiil | -an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş | Bahçede oynayan çocuklar eve döndü. |
| Zarf-fiil | -ınca, -ıp, -arak, -madan, -ken, -alı, -dıkça | Okula giderken eski bir arkadaşıma rastladım. |
🔎 İpucu
Cümlede -mak, -an, -ınca, -arak, -ken gibi ekler almış bir fiil görürseniz cümle birleşiktir. Fiilimsiyle kurulan bölüm tek başına söylendiğinde söz tamamlanmamış olur: “Okula giderken…”
⚠️ Uyarı
Fiilimsi cümlenin yüklemi olduğunda cümle isim cümlesi olur: “En büyük isteğim seni mutlu görmek.” Bu cümle içinde fiilimsi bulunduğu için yapısı bakımından da birleşik cümledir.
Sıralı Cümle (Birden Çok Yüklemli Cümle)
İçinde birden çok yüklem bulunan, bu yüklemlerin bildirdiği yargıların genellikle virgül veya noktalı virgülle sıralandığı cümlelerdir.
| Cümle | Yüklemler |
|---|---|
| Kerem kitabını çantasına koydu, okula doğru yürüdü. | koydu, yürüdü |
| Hava karardı, sokak lambaları yandı. | karardı, yandı |
| Rüzgâr dindi, kuşlar yeniden ötüştü, köy sessizliğe büründü. | dindi, ötüştü, büründü |
🔎 İpucu
Sıralı cümleyi tanımak için cümledeki yüklemleri sayın. Birden çok yüklem varsa ve bu yüklemler bağlaçla değil, noktalama işaretiyle ayrılmışsa cümle sıralıdır.
Bağlı Cümle (Bağlacı Olan Cümle)
İçinde bağlaç bulunan cümlelerdir. Bağlaçlar genellikle iki yargıyı birbirine bağlar. Başlıca bağlaçlar: ve, ama, fakat, ancak, çünkü, ya … ya, ne … ne, hem … hem, de, oysa, yoksa
| Cümle | Bağlaç |
|---|---|
| Çok yorulmuştu ama hiç şikâyet etmedi. | ama |
| Yağmur dindi fakat rüzgâr hâlâ esiyor. | fakat |
| Bugün maça gidemedim çünkü ödevim vardı. | çünkü |
| Ya sen bize gelirsin ya biz size geliriz. | ya … ya |
🔎 İpucu
Sıralı cümle ile bağlı cümleyi ayırmak için yargıların neyle birbirine bağlandığına bakın. Yargılar virgülle sıralanmışsa sıralı, bağlaçla bağlanmışsa bağlı cümledir: “Yağmur dindi, güneş açtı.” (sıralı) / “Yağmur dindi ve güneş açtı.” (bağlı)
6. Bir Cümleyi Dört Yönden İnceleme
Her cümle dört ölçüte göre aynı anda sınıflandırılabilir. Aşağıdaki tabloda bazı cümleler dört yönden incelenmiştir.
| Cümle | Yüklemin Türü | Yüklemin Yeri | Anlamı | Yapısı |
|---|---|---|---|---|
| Bahar gelince kırlar rengârenk çiçeklerle dolar. | Fiil | Kurallı | Olumlu | Birleşik |
| Bu kasabanın en güzel yeri deniz kenarıdır. | İsim | Kurallı | Olumlu | Basit |
| Bırakma elimi bu kalabalıkta. | Fiil | Devrik | Olumsuz | Basit |
| Pencereyi açtım, içeri serin bir rüzgâr doldu. | Fiil | Kurallı | Olumlu | Sıralı |
| Ne kadar güzeldi o yaz akşamları! | İsim | Devrik | Olumlu (ünlem) | Basit |
| Toplantıya katılmayan öğretmen olmadı. | Fiil | Kurallı | Biçimce olumsuz, anlamca olumlu | Birleşik |
7. Örnek Soru Çözümleri
Örnek Soru-1
(I) Geçen yaz dedemin köyüne gittik. (II) Köyün girişinde yüzyıllık bir çınar vardı. (III) Ne kadar huzurluydu o yeşil vadiler! (IV) Dönmek istemedik hiç.
Bu metindeki numaralanmış cümlelerle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
A) I. cümle kurallı bir fiil cümlesidir.
B) II. cümle isim cümlesidir.
C) III. cümle devrik bir cümledir.
D) IV. cümle anlamca olumludur.
| Cümle | Değerlendirme |
|---|---|
| I | Yüklem “gittik” çekimli fiildir ve sondadır: kurallı fiil cümlesi. Doğru. |
| II | Yüklem “vardı” sözcüğüdür, “var” isim cümlesi kurar. Doğru. |
| III | Yüklem “huzurluydu” cümlenin ortasındadır: devrik. Doğru. |
| IV | Yüklem “istemedik” olumsuzluk eki almıştır, cümle olumsuzdur. Yanlış. |
✅ Çözüm
Doğru cevap D seçeneğidir.
Örnek Soru-2
Aşağıdaki cümlelerin hangisi biçimce olumsuz, anlamca olumlu bir cümledir?
A) Böyle bir manzara başka nerede görülür?
B) Kardeşim acı yemekleri hiç sevmez.
C) Bu dağın zirvesine çıkmayan dağcı kalmadı.
D) Ne kitabını okudu ne ödevini yaptı.
| Seçenek | Değerlendirme |
|---|---|
| A | Biçimce olumlu, anlamca olumsuz (“hiçbir yerde görülmez”). |
| B | Biçimce de anlamca da olumsuz. |
| C | Çık-ma-yan + kal-ma-dı: biçimce olumsuz, anlamca olumlu (“herkes çıktı”). Doğru cevap. |
| D | Biçimce olumlu, “ne … ne” bağlacıyla anlamca olumsuz. |
✅ Çözüm
Doğru cevap C seçeneğidir.
Örnek Soru-3
Aşağıdaki cümlelerden hangisi yapısı bakımından diğerlerinden farklıdır?
A) Romanı bitirince arkadaşıma ödünç verdim.
B) Akşam olunca sokaklar sessizliğe büründü.
C) Okulda öğrendiklerini annesine anlattı.
D) Pazardan taze meyve aldık, eve döndük.
| Seçenek | Yapısı |
|---|---|
| A | “bitirince” zarf-fiil: birleşik |
| B | “olunca” zarf-fiil: birleşik |
| C | “öğrendiklerini” sıfat-fiil: birleşik |
| D | İki yüklem (aldık, döndük) var: sıralı |
✅ Çözüm
Doğru cevap D seçeneğidir.
Örnek Soru-4
Aşağıdaki cümlelerden hangisi bağlı cümledir?
A) Dedemin anlattığı hikâyeleri hiç unutmadım.
B) Kütüphaneden iki roman aldım, hafta sonu okudum.
C) Bu yıl okulumuzun bahçesine yeni fidanlar dikildi.
D) Sınavı kazandı ama sevincini kimseyle paylaşmadı.
| Seçenek | Yapısı |
|---|---|
| A | “anlattığı” sıfat-fiil: birleşik |
| B | İki yüklem (aldım, okudum): sıralı |
| C | Tek yüklem (dikildi): basit |
| D | “ama” bağlacı var: bağlı |
✅ Çözüm
Doğru cevap D seçeneğidir.
8. Etkinlik: Cümleleri Sınıflandıralım
Aşağıdaki cümleleri dört yönden inceleyerek tabloyu doldurunuz. Cevaplar tablonun son sütununda verilmiştir.
| Cümle | Cevap (Tür – Yer – Anlam – Yapı) |
|---|---|
| 1. Sınıfımızın en çalışkan öğrencisi Elif’tir. | İsim – Kurallı – Olumlu – Basit |
| 2. Güneş batınca gökyüzünde yıldızlar belirdi. | Fiil – Kurallı – Olumlu – Birleşik |
| 3. Gitme bu kadar erken. | Fiil – Devrik – Olumsuz – Basit |
| 4. Kapıyı çaldı, içeri girdi. | Fiil – Kurallı – Olumlu – Sıralı |
| 5. Kar durdu ama soğuk hâlâ devam ediyor. | Fiil – Kurallı – Olumlu – Bağlı |
| 6. Bu soruyu çözemeyen öğrenci yoktu. | İsim – Kurallı – Biçimce olumsuz, anlamca olumlu – Birleşik |
| 7. Ne güzel kokuyor bu bahçe! | Fiil – Devrik – Olumlu (ünlem) – Basit |
Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
❓ İsim cümlesi ile fiil cümlesi nasıl ayırt edilir?
Yüklemin kök veya gövdesine bakılır. Yüklem çekimli bir fiilse cümle fiil cümlesi, isim soylu bir sözcükse (isim, sıfat, zamir, zarf, “var / yok”, fiilimsi) isim cümlesidir.
❓ Yüklem fiilimsi olursa cümle hangi türdedir?
Fiilimsiler isim soylu sözcükler gibi davrandığı için yüklemi fiilimsi olan cümleler isim cümlesidir: “En büyük isteğim seni mutlu görmek.”
❓ Devrik cümle nasıl anlaşılır?
Yüklemden sonra en az bir öge varsa cümle devriktir. Yüklem cümlenin sonundaysa ögelerin sırası değişmiş olsa bile cümle kurallıdır.
❓ Biçimce olumsuz, anlamca olumlu cümle ne demektir?
Yüklemi olumsuz biçimde olduğu hâlde olumlu bir anlam taşıyan cümlelerdir. Genellikle iki olumsuzluk bir arada kullanılır: “Bu kitabı okumayan kalmadı.” (Herkes okudu.)
❓ Yapısına göre cümleler nasıl ayırt edilir?
Tek yüklemli cümle basit cümledir. İçinde fiilimsi bulunan cümle birleşik cümledir. Birden çok yüklemli cümle sıralı cümledir. Bağlacı olan cümle ise bağlı cümledir.
❓ Sıralı cümle ile bağlı cümle arasındaki fark nedir?
İkisinde de birden çok yargı vardır. Sıralı cümlede yargılar virgül veya noktalı virgülle sıralanır, bağlı cümlede ise bağlaçla (ama, fakat, çünkü, ve…) birbirine bağlanır.
Hazırlayan: Bilal KIŞ