Anasayfa / 7. SINIF

7. Sınıf Sözcükte Anlam Konu Anlatımı

7. sınıf Türkçe dersi Sözcükte Anlam konusunu bu sayfada açıklamalar ve özgün örneklerle bulabilirsiniz. Konu; çok anlamlılık, gerçek, yan, mecaz ve terim anlam, somut ve soyut anlam, genel ve özel anlam, nicel ve nitel anlam ile yansıma, ikileme, pekiştirme ve çağrışım gibi başlıklarla anlatılmıştır.

Sözcüklerin anlamları Türk Dil Kurumu Güncel Türkçe Sözlük esas alınarak verilmiştir. Sayfada ayrıca özet tablo, örnek soru çözümleri, etkinlik ve sıkça sorulan sorular yer almaktadır.

🗺️ Kavram Haritası

SÖZCÜKTE ANLAM

Bir kutucuğa tıklayarak ilgili bölüme gidebilirsiniz.

1. Çok Anlamlılık

Bir sözcüğün birden fazla anlamda kullanılabilmesine çok anlamlılık denir. Sözcüğün cümledeki anlamı, kullanıldığı bağlama göre belirlenir.

“Kırmak” sözcüğünün bazı anlamları (TDK)

Anlam (TDK)Örnek Cümle
Sert şeyleri vurarak veya ezerek parçalamakKardeşim mutfakta yanlışlıkla bir bardak kırdı.
Vücut kemiklerinden birini parçalamakKayakta düşüp bileğini kırdı.
Hareket durumundaki taşıtın yönünü değiştirmek, çevirmekŞoför, yola fırlayan kediyi görünce direksiyonu sağa kırdı.
Dileğini kabul etmeyerek veya beklenmeyen bir davranışla gücendirmekDoğum günü davetine gitmeyerek arkadaşını kırdı.
Gücünü, etkisini azaltmakAkşam esen serin rüzgâr, günün sıcağını biraz kırdı.

🔎 İpucu

Çok anlamlı bir sözcüğün hangi anlamda kullanıldığını bulmak için sözcüğün yerine anlamını yazarak cümleyi okuyun. Anlam bozulmuyorsa doğru anlamı bulmuşsunuz demektir.

2. Gerçek (Temel) Anlam

Bir sözcüğün akla gelen ilk ve en yaygın anlamına gerçek (temel) anlam denir. Sözlüklerde genellikle ilk sırada yer alır.

Örnekler:

  • Dişçi, muayene için hastanın ağzını açmasını istedi. (organ)
  • Bahçedeki ağacın dalları rüzgârla sallanıyordu.
  • Çaydanlıktaki su kaynadı.

3. Yan Anlam

Bir sözcüğün gerçek anlamıyla ilgisi korunarak, ona benzetme yoluyla kazandığı yeni anlama yan anlam denir. Yan anlamda gerçek anlamdan tamamen uzaklaşılmaz.

Gerçek AnlamYan Anlam (TDK)Örnek
ağız (organ)Kapların veya içi boş şeylerin açık tarafıŞişenin ağzını sıkıca kapat.
ağız (organ)Giriş yeriTren, tünelin ağzında yavaşladı.
ağız (organ)Kesici aletlerin keskin tarafıBıçağın ağzı körelmiş.
ayak (organ)Birtakım şeylerin yerden yüksekçe durmasını sağlayan dayak, destekMasanın bir ayağı sallanıyor.

⚠️ Uyarı

Yan anlam ile mecaz anlam sık karıştırılır. “Masanın ayağı” ifadesinde ayak, insanın ayağı gibi masayı yerden yüksekte tutan destektir. Benzerlik açıkça görülür ve hâlâ somut bir varlık anlatılır. Bu yüzden yan anlamdır.

4. Mecaz Anlam

Bir sözcüğün gerçek anlamından tamamen uzaklaşarak kazandığı yeni anlama mecaz anlam denir. Mecaz anlamlı sözcükler genellikle soyut bir durumu anlatır.

Gerçek AnlamMecaz Anlam
Rüzgârda kalan ellerim soğuk olmuştu.Yeni komşumuz bize karşı çok soğuk davrandı. (ilgisiz)
Ağır çantayı tek başına taşıyamadı.Arkadaşına çok ağır sözler söyledi. (kırıcı)
Kuyunun suyu çok derin.Dedem derin bir bilgiye sahiptir. (engin)
Sabah erkenden uyandı.Bu kitabı okuyunca içimde yeni bir merak uyandı. (ortaya çıktı)

5. Terim Anlam

Bir bilim, sanat, spor veya meslek dalıyla ilgili özel bir kavramı karşılayan sözcüklere terim denir.

AlanTerimÖrnek Cümle
Matematikaçı, üçgen, kesirDik üçgenin bir açısı doksan derecedir.
Fen Bilimlerihücre, mıknatısCanlıların en küçük yapı birimi hücredir.
Sporofsayt, smaçVoleybolcu, son sayıyı güçlü bir smaçla aldı.
Müziknota, ritimÖğrenciler ritmi tutturmak için el çırptı.
Dil bilgisiyüklem, zarfCümlenin yüklemi genellikle sondadır.

💡 Bilgilendirme

Bazı sözcükler hem günlük dilde hem terim olarak kullanılır. “Kardeşim köşeye çekilip ağladı.” cümlesindeki “köşe” günlük anlamdadır. “Futbolcu köşe vuruşunu kullandı.” cümlesindeki “köşe vuruşu” ise bir spor terimidir.

6. Somut ve Soyut Anlam

Somut Anlamlı SözcüklerSoyut Anlamlı Sözcükler
Beş duyudan en az biriyle algılanabilen varlık ve kavramları karşılar.Beş duyuyla algılanamayan, ancak zihinde tasarlanabilen kavramları karşılar.
kitap, rüzgâr, gök gürültüsü, limon kokusu, buzdostluk, özlem, sabır, merak, adalet

Örnekler:

  • Limonun ekşi tadı yüzümü buruşturdu. (somut)
  • Köyünden ayrılırken içini derin bir özlem kapladı. (soyut)

⚠️ Uyarı

Rüzgâr ve koku gibi gözle görülmeyen ama başka bir duyuyla algılanabilen varlıklar da somuttur.

7. Genel ve Özel Anlam

Bir sözcük bir türün bütün üyelerini kapsıyorsa genel anlamlıdır. Aynı türün yalnızca bir üyesini veya bir bölümünü karşılıyorsa özel anlamlıdır.

Genel AnlamÖzel Anlam
Kuşlar sonbaharda sıcak ülkelere göç eder.Leylekler sonbaharda sıcak ülkelere göç eder.
Çiçekler baharda açar.Laleler baharda açar.
Öğrenciler törene katıldı.7-A sınıfının öğrencileri törene katıldı.

🔎 İpucu

Bir sözcüğün kapsamını daraltan her ayrıntı, anlamı özele doğru götürür: hayvan → kuş → leylek → bahçemizdeki leylek

8. Nicel ve Nitel Anlam

Nicel AnlamNitel Anlam
Varlıkların sayı, miktar, ölçü bakımından özelliklerini bildirir.Varlıkların renk, biçim, durum, nitelik bakımından özelliklerini bildirir.
On iki öğrenci, biraz şeker, birkaç kitapyeşil elbise, yuvarlak masa, çalışkan öğrenci

Örnekler:

  • Sepete iki kilo elma koydu. (nicel)
  • Sepete kırmızı elmalar koydu. (nitel)

9. Yansıma Sözcükler

Doğadaki seslerin taklit edilmesiyle oluşturulan sözcüklere yansıma sözcükler denir.

Örnekler:

  • Yağmur damlaları cama tıp tıp vuruyordu.
  • Kuzular ahırda meliyordu.
  • Çaydanlığın fokurtusu mutfağı doldurdu.
  • Rüzgârda yapraklar hışırdıyordu.

10. İkilemeler

Anlatımı güçlendirmek için aynı, yakın, karşıt anlamlı ya da biri anlamsız iki sözcüğün yan yana kullanılmasıyla oluşan söz öbeklerine ikileme denir. İkilemeler ayrı yazılır.

İkileme TürüÖrnek
Aynı sözcüğün tekrarıağır ağır, koşa koşa
Yakın anlamlı sözcüklerleeş dost, yorgun argın
Karşıt anlamlı sözcüklerleaşağı yukarı, er geç
Biri anlamsız sözcükleeğri büğrü, kitap mitap
Yansıma sözcüklerleşırıl şırıl, çıtır çıtır

11. Pekiştirmeler

Bir sözcüğün anlamını kuvvetlendirmek için yapılan yapılara pekiştirme denir. Sıfat veya zarf görevindeki pekiştirmeli sözler bitişik yazılır.

YapılışÖrnek
İlk heceye “m, p, r, s” ünsüzlerinden biri getirilerekyemyeşil, kapkara, tertemiz, masmavi
Sözcük tekrar edilerekgüzel güzel konuştu
Tekrarlanan sözcüğün arasına “mı, mi” getirilerekHava soğuk mu soğuk.

12. Çağrışım Yapan Sözcükler

Bir sözcüğün zihnimizde başka sözcükleri, duyguları veya anıları uyandırmasına çağrışım denir.

SözcükÇağrıştırdıkları
kışkar, soba, sıcak çorba, kardan adam
bayramşeker, yeni kıyafet, el öpmek, akraba ziyareti
okulöğretmen, defter, teneffüs, zil sesi

13. Yabancı Sözcüklerin Türkçeleri

Dilimize başka dillerden girmiş ve henüz yerleşmemiş sözcükler yerine Türkçe karşılıklarının kullanılması dilimizi korumak açısından önemlidir.

Yabancı SözcükTürkçe Karşılığı
e-maile-posta
workshopçalıştay
feedbackgeri bildirim
trendeğilim
printeryazıcı
hashtagetiket

Cümle içinde kullanım:

  • Ödevimi öğretmenime e-posta ile gönderdim.
  • Proje sunumumuz için öğretmenimizden geri bildirim aldık.

14. Zaman ve Sıralama Bildiren İfadeler

Metinlerde olayların ne zaman gerçekleştiğini veya hangi sırayla yaşandığını gösteren ifadelerdir.

TürÖrnek İfadeler
Doğrudan zaman bildirenlerdün akşam, 2025 yılında, ramazan ayında, sabahın ilk ışıklarıyla
Öncelik bildirenlerönce, ilk olarak, öncelikle, başlangıçta
Sonralık bildirenlersonra, ardından, daha sonra, en son, nihayet

Örnek

Önce malzemeleri masaya dizdik. Ardından kâğıtları renklerine göre ayırdık. Daha sonra makas ve yapıştırıcıyla parçaları birleştirdik. En son maketimizi sınıf panosuna astık.

15. Özet Tablo

Anlam TürüAçıklamaÖrnek
Gerçek anlamAkla gelen ilk anlamağzını açmak (organ)
Yan anlamGerçek anlamla ilgisi korunan yeni anlamşişenin ağzı
Mecaz anlamGerçek anlamdan tamamen uzaklaşan anlamsoğuk davranmak
Terim anlamBir bilim, sanat veya meslek dalına özgü anlamaçı, hücre, smaç
Somut / SoyutDuyularla algılanan / algılanamayanlimon / özlem
Genel / ÖzelBütün türü kapsayan / bir bölümünü karşılayankuşlar / leylekler
Nicel / NitelSayı, miktar / renk, biçim, nitelikiki kilo / kırmızı

16. Örnek Soru Çözümleri

Örnek Soru-1

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “kırmak” sözcüğü “gücendirmek” anlamında kullanılmıştır?

A) Fırtına, bahçedeki ağacın dallarını kırdı.

B) Babam, karşı şeride geçen araçtan kaçmak için direksiyonu kırdı.

C) Teklifini geri çevirerek onu çok kırdı.

D) Kalın perdeler odadaki ışığın etkisini kırdı.

Çözüm: C seçeneğinde “kırmak”, dileğini kabul etmeyerek gücendirmek anlamındadır. Doğru cevap C seçeneğidir.

Örnek Soru-2

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük yan anlamıyla kullanılmıştır?

A) Bebeğin minicik ağzı gülümsemeyle açıldı.

B) Sandalyenin ayağı kırılmış.

C) Bu kadar ağır sözleri hak etmemişti.

D) Kış gelince ağaçlar yapraklarını döktü.

Çözüm: B seçeneğinde “ayak”, insan ayağına benzetilerek sandalyenin yere basan kısmını karşılamaktadır. Bu yan anlamdır. A ve D seçeneklerinde gerçek, C seçeneğinde mecaz anlam vardır. Doğru cevap B seçeneğidir.

17. Etkinlik: Anlam Türünü Bulalım

Aşağıdaki cümlelerde altı çizili sözcüklerin hangi anlamda kullanıldığını belirleyiniz.

CümleCevap
1. Arkadaşının sıcak karşılaması onu çok mutlu etti.Mecaz anlam
2. Kapının kolu yerinden çıkmış.Yan anlam
3. Matematik dersinde kesirleri öğrendik.Terim anlam
4. Dedemin anlattıkları içimde derin bir merak uyandırdı.Soyut anlam
5. Sabah serçeler pencerenin önünde ötüyordu.Özel anlam
6. Sepette üç karpuz vardı.Nicel anlam
7. Kapı rüzgârda gıcırdadı.Yansıma sözcük
8. Kardeşim gece yarısı uyandı.Gerçek anlam

Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

❓ Yan anlam ile mecaz anlam arasındaki fark nedir?

Yan anlamda gerçek anlamla ilgi korunur ve genellikle somut bir varlık anlatılır: masanın ayağı. Mecaz anlamda ise gerçek anlamdan tamamen uzaklaşılır ve genellikle soyut bir durum anlatılır: soğuk davranmak.

❓ Çok anlamlı bir sözcüğün cümledeki anlamı nasıl bulunur?

Sözcüğün yerine olası anlamlarını yazarak cümleyi okuyun. Cümlenin anlamı bozulmuyorsa doğru anlamı bulmuşsunuz demektir. Sözcüklerin bütün anlamlarını TDK Güncel Türkçe Sözlük’te görebilirsiniz.

❓ Rüzgâr somut mu, soyut mu?

Rüzgâr gözle görülmez ama dokunma duyusuyla hissedilebilir. Beş duyudan biriyle algılanabildiği için somuttur.

❓ Genel ve özel anlam nedir?

Bir türün bütün üyelerini kapsayan sözcük genel anlamlıdır: kuşlar. Aynı türün yalnızca bir üyesini veya bölümünü karşılayan sözcük özel anlamlıdır: leylekler.

❓ Nicel ve nitel anlam arasındaki fark nedir?

Nicel anlam sayı, miktar ve ölçü bildirir: iki kilo, birkaç kitap. Nitel anlam ise renk, biçim ve nitelik bildirir: kırmızı elma, yuvarlak masa.

❓ Terim anlam nedir?

Bir bilim, sanat, spor veya meslek dalıyla ilgili özel bir kavramı karşılayan sözcüklerin anlamıdır: açı (matematik), hücre (fen bilimleri), smaç (spor).

Kaynak: Sözcüklerin anlamları Türk Dil Kurumu Güncel Türkçe Sözlük’ten (sozluk.gov.tr) alınmıştır.

Hazırlayan: Bilal KIŞ