Anasayfa / 7. SINIF

7. Sınıf Sözcükler Arası Anlam İlişkileri Konu Anlatımı

7. sınıf Türkçe dersi Sözcükler Arası Anlam İlişkileri konusunu bu sayfada açıklamalar ve özgün örneklerle bulabilirsiniz. Konu; eş anlamlı, yakın anlamlı, zıt anlamlı ve eş sesli (sesteş) sözcükler başlıklarıyla anlatılmıştır.

Sözcüklerin anlamları Türk Dil Kurumu Güncel Türkçe Sözlük esas alınarak verilmiştir. Sayfada ayrıca sesteş ve çok anlamlı sözcüklerin farkı, özet tablo, örnek soru çözümleri, etkinlik ve sıkça sorulan sorular yer almaktadır.

🗺️ Kavram Haritası

SÖZCÜKLER ARASI ANLAM İLİŞKİLERİ

Bir kutucuğa tıklayarak ilgili bölüme gidebilirsiniz.

1. Eş Anlamlı (Anlamdaş) Sözcükler

Yazılışları ve söylenişleri farklı, anlamları aynı olan sözcüklere eş anlamlı (anlamdaş) sözcükler denir.

SözcükEş AnlamlısıSözcükEş Anlamlısı
yanıtcevapkonukmisafir
hekimdoktorolanakimkân
nedensebepgüzsonbahar
yurtvatanöykühikâye
usakılakbeyaz

Cümle içinde kullanım:

  • Öğretmenin sorusuna hemen yanıt verdi. / Öğretmenin sorusuna hemen cevap verdi.
  • Bu akşam bize konuk gelecek. / Bu akşam bize misafir gelecek.
  • Güz gelince yapraklar sarardı. / Sonbahar gelince yapraklar sarardı.

⚠️ Uyarı

Eş anlamlı sözcükler her cümlede birbirinin yerine kullanılamayabilir. Örneğin “kara” ile “siyah” renk anlamında eş anlamlıdır ama “kara haber” yerine “siyah haber” denmez. Bu yüzden eş anlamlı sözcükler bağlama göre değerlendirilmelidir.

2. Yakın Anlamlı Sözcükler

Anlamları birbirine benzeyen ama tam olarak aynı olmayan sözcüklere yakın anlamlı sözcükler denir. Bu sözcükler arasında genellikle bir derece veya ayrıntı farkı vardır.

SözcüklerAralarındaki Fark
bakmak – görmekBakmak, gözü bir yere yöneltmektir. Görmek ise bir şeyi göz yoluyla algılamaktır. Bir şeye bakıp onu görmeyebiliriz.
ürkmek – korkmakÜrkmek, ani bir şeyden irkilerek korkmaktır. Korkmak daha genel ve süreklilik taşıyabilen bir duygudur.
yorgun – bitkinBitkin, yorgunluğun çok ileri bir derecesini anlatır.
seslenmek – bağırmakSeslenmek, birine sesle hitap etmektir. Bağırmak ise sesin yüksek tonda çıkarılmasıdır.

Örnekler:

  • Atlar gök gürültüsünden ürktü.
  • Karanlıkta yalnız kalmaktan korkuyor.
  • Uzun yürüyüşten sonra yorgun düştük.
  • Dağ tırmanışının sonunda herkes bitkin hâldeydi.

🔎 İpucu

İki sözcük her cümlede anlam değişmeden birbirinin yerine kullanılabiliyorsa eş anlamlıdır. Yer değiştirdiğinde anlamda küçük bir farklılık oluşuyorsa yakın anlamlıdır.

3. Zıt (Karşıt) Anlamlı Sözcükler

Anlamca birbirinin karşıtı olan sözcüklere zıt (karşıt) anlamlı sözcükler denir.

SözcükZıt AnlamlısıSözcükZıt Anlamlısı
cömertcimriacemiusta
dargenişerkengeç
kalınincedostdüşman
alçakyüksekgirmekçıkmak

Cümle içinde kullanım:

  • Komşumuz çok cömert biriydi, kardeşi ise bir o kadar cimri.
  • Sınıfa ilk giren acemi bir öğretmen, yıllar sonra usta bir eğitimci oldu.

⚠️ Uyarı

Zıt anlamlı sözcüklerle ilgili dikkat edilecekler:

  • Bir sözcüğün olumsuzu, onun zıt anlamlısı değildir: “gelmek” ile “gelmemek” zıt anlamlı değildir. “gelmek” sözcüğünün zıt anlamlısı “gitmek”tir.
  • Çok anlamlı sözcüklerin zıt anlamlısı cümleye göre değişir: ağır çanta ↔ hafif çanta, ağır yürümek ↔ hızlı yürümek, ağır hasta ↔ hafif hasta.

4. Eş Sesli (Sesteş) Sözcükler

Yazılışları ve söylenişleri aynı, anlamları birbirinden tamamen farklı olan sözcüklere eş sesli (sesteş) sözcükler denir. Bu sözcükler sözlükte ayrı ayrı maddeler hâlinde yer alır.

SözcükAnlamı (TDK)Örnek Cümle
yüz (I)Doksan dokuzdan sonra gelen sayıKütüphanede tam yüz yeni kitap var.
yüz (II)Başın ön bölümüHaberi duyunca yüzü kızardı.
kır (I)Beyazla az miktarda siyahın karışmasından oluşan renkDedemin kır saçları güneşte parlıyordu.
kır (II)Şehir ve kasabaların dışında kalan, çoğu boş ve geniş yerHafta sonu kırda piknik yaptık.
ben (I)Deride bulunan küçük, koyu renkli lekeYanağındaki küçük ben onu çok sevimli gösteriyordu.
ben (III)Birinci tekil kişi zamiriBu resmi ben çizdim.
kara (I)Yeryüzünün denizle örtülü olmayan bölümü, toprakGemi günler sonra karaya yanaştı.
kara (II)En koyu renk, ak karşıtıKapının önünde kara bir kedi oturuyordu.

💡 Bilgilendirme

“kara (II)” sözcüğü renk anlamında “siyah” ile eş anlamlıdır. Ancak “kara (I)” sözcüğünün “siyah” ile bir ilgisi yoktur. Eş sesli sözcüklerde her anlam ayrı bir sözcük gibi düşünülmelidir.

Sesteş mi, Çok Anlamlı mı?

Sesteş sözcükler ile çok anlamlı sözcükler sık karıştırılır. Aralarındaki farkı anlamanın en kolay yolu sözlüğe bakmaktır.

Eş Sesli (Sesteş) SözcükÇok Anlamlı Sözcük
Anlamlar arasındaki ilişkiAnlamlar arasında hiçbir ilişki yoktur.Anlamlar arasında bir ilgi vardır, yan ve mecaz anlamlar temel anlamdan türemiştir.
Sözlükte yeriAyrı maddeler hâlinde yazılır: yüz (I), yüz (II).Tek madde altında, numaralandırılmış anlamlarla yazılır.
Örnekyüz (sayı) – yüz (surat)göz (görme organı) – masanın gözü (çekmece)

🔎 İpucu

“Masanın gözü” ifadesindeki “göz”, görme organı anlamındaki “göz” ile aynı maddededir. Çekmecenin göze benzeyen bir boşluk olması, iki anlam arasında ilgi kurulduğunu gösterir. Bu yüzden “göz” sesteş değil, çok anlamlı bir sözcüktür.

5. Özet Tablo

İlişkiYazılışAnlamÖrnek
Eş anlamlıFarklıAynıyanıt – cevap
Yakın anlamlıFarklıBirbirine yakınyorgun – bitkin
Zıt anlamlıFarklıKarşıtcömert – cimri
Eş sesli (sesteş)AynıTamamen farklıyüz (sayı) – yüz (surat)

6. Örnek Soru Çözümleri

Örnek Soru-1

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde eş anlamlı sözcükler bir arada kullanılmıştır?

A) Erken yatan erken kalkar, geç yatan geç kalkar.

B) Yurdunu seven insan, vatanı için her fedakârlığı yapar.

C) Dar sokaklardan geçip geniş bir meydana çıktık.

D) Ağır çantayı bırakıp hafif olanı aldı.

Çözüm: B seçeneğindeki “yurt” ve “vatan” sözcükleri eş anlamlıdır. A, C ve D seçeneklerinde ise zıt anlamlı sözcükler (erken-geç, dar-geniş, ağır-hafif) kullanılmıştır. Doğru cevap B seçeneğidir.

Örnek Soru-2

Kır sözcüğü aşağıdaki cümlelerin hangisinde ötekilerden farklı bir sözcük olarak kullanılmıştır?

A) Yaşlı adamın kır sakalı rüzgârda dalgalanıyordu.

B) Babamın şakaklarına kır saçlar düşmüştü.

C) Bahar gelince kırlar rengârenk çiçeklerle doldu.

D) Kır bir at, ahırın önünde bekliyordu.

Çözüm: A, B ve D seçeneklerinde “kır” renk anlamındaki kır (I) sözcüğüdür. C seçeneğindeki “kırlar” ise “şehir dışındaki geniş yer” anlamındaki kır (II) sözcüğüdür. Bu iki sözcük sesteştir. Doğru cevap C seçeneğidir.

7. Etkinlik: İlişkiyi Bulalım

Aşağıdaki sözcük çiftleri arasındaki anlam ilişkisini belirleyiniz.

Sözcük ÇiftiAnlam İlişkisi
1. olanak – imkânEş anlamlı
2. alçak – yüksekZıt anlamlı
3. bakmak – görmekYakın anlamlı
4. yüz (sayı) – yüz (surat)Eş sesli (sesteş)
5. hekim – doktorEş anlamlı
6. dost – düşmanZıt anlamlı
7. ben (zamir) – ben (deri lekesi)Eş sesli (sesteş)
8. yorgun – bitkinYakın anlamlı

Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

❓ Eş anlamlı ile yakın anlamlı sözcük arasındaki fark nedir?

Eş anlamlı sözcükler aynı anlamı taşır ve çoğu cümlede birbirinin yerine kullanılabilir: yanıt – cevap. Yakın anlamlı sözcüklerin anlamları birbirine benzer ama aralarında bir derece veya ayrıntı farkı vardır: yorgun – bitkin.

❓ Bir sözcüğün olumsuzu zıt anlamlısı mıdır?

Hayır. “gelmek” ile “gelmemek” zıt anlamlı değildir. Zıt anlamlı sözcük, anlamca karşıt olan başka bir sözcüktür: gelmek – gitmek.

❓ Eş sesli (sesteş) sözcük nedir?

Yazılışları ve söylenişleri aynı, anlamları birbirinden tamamen farklı olan sözcüklerdir. Bu sözcükler sözlükte ayrı maddeler hâlinde yer alır: yüz (sayı), yüz (surat).

❓ Sesteş sözcük ile çok anlamlı sözcük nasıl ayırt edilir?

Sesteş sözcüklerin anlamları arasında hiçbir ilgi yoktur ve sözlükte ayrı maddelerde yer alırlar. Çok anlamlı sözcüklerin anlamları arasında ise bir ilgi vardır ve tek madde altında sıralanırlar: göz (organ) – masanın gözü (çekmece).

❓ Zıt anlamlı sözcükler her cümlede aynı mıdır?

Hayır. Çok anlamlı sözcüklerin zıt anlamlısı cümleye göre değişebilir. “ağır çanta” ifadesindeki “ağır” sözcüğünün zıt anlamlısı “hafif”, “ağır yürümek” ifadesindeki “ağır” sözcüğünün zıt anlamlısı ise “hızlı”dır.

❓ Sözcüklerin anlamlarını nereden öğrenebilirim?

Sözcüklerin anlamlarını ve sesteş olup olmadıklarını Türk Dil Kurumunun Güncel Türkçe Sözlük’ünden (sozluk.gov.tr) öğrenebilirsiniz.

Kaynak: Sözcüklerin anlamları ve sözlükteki madde bilgileri Türk Dil Kurumu Güncel Türkçe Sözlük’ten (sozluk.gov.tr) alınmıştır.

Hazırlayan: Bilal KIŞ