Anasayfa / 7. SINIF

7. Sınıf Düşünceyi Geliştirme Yolları Konu Anlatımı

7. sınıf Türkçe dersi Düşünceyi Geliştirme Yolları konusunu bu sayfada açıklamalar ve özgün örnek paragraflarla bulabilirsiniz. Konu; tanımlama, örnekleme, karşılaştırma, benzetme, tanık gösterme ve sayısal verilerden yararlanma başlıklarıyla anlatılmıştır.

Her yöntemin tanımı, onu tanımaya yardım eden ipuçları ve örnek paragrafları verilmiş, sık karıştırılan yöntemler tablolarla karşılaştırılmıştır. Sayfada ayrıca örnek soru çözümleri, etkinlik ve sıkça sorulan sorular yer almaktadır.

🗺️ Kavram Haritası

DÜŞÜNCEYİ GELİŞTİRME YOLLARI

Bir kutucuğa tıklayarak ilgili bölüme gidebilirsiniz.

Düşünceyi Geliştirme Yolu Nedir?

Yazarın bir düşünceyi açıklamak, anlaşılır kılmak ve okuru o düşünceye inandırmak için başvurduğu yöntemlere düşünceyi geliştirme yolları denir.
Yazar, okurun aklında soru işareti kalmasın diye düşüncesini tanımlarla, örneklerle, karşılaştırmalarla, benzetmelerle, ünlü kişilerin sözleriyle veya sayılarla destekler.

YöntemYazarın Amacı
TanımlamaBir kavramın ne olduğunu açıklamak
ÖrneklemeDüşünceyi somut örneklerle anlaşılır kılmak
Karşılaştırmaİki varlığın benzer ve farklı yönlerini göstermek
BenzetmeBir varlığı daha güçlü bir varlıkla canlandırmak
Tanık göstermeDüşünceyi tanınmış birinin sözüyle güçlendirmek
Sayısal verilerden yararlanmaDüşünceyi sayılarla ve istatistiklerle kanıtlamak

1. Tanımlama

Bir kavramın, varlığın veya olgunun ne olduğunun açıklanmasıdır. Tanımlamada “Bu nedir?” sorusuna cevap verilir.

🔎 İpucu

Tanımlama cümlelerinde genellikle şu yapılar kullanılır:

  • “… denir.” → Canlıların toprakta veya kayalarda kalan izlerine fosil denir.
  • “… -dır / -dir.” → Fosil, milyonlarca yıl önce yaşamış canlıların taşlaşmış kalıntılarıdır.
  • “… demektir.” → Dostluk, iyi günde de kötü günde de yan yana durabilmek demektir.

Örnek Paragraf

Gökkuşağı, güneş ışığının yağmur damlalarından geçerken kırılması ve renklerine ayrılmasıyla oluşan bir doğa olayıdır. Bu olayı görebilmek için güneşin arkamızda, yağmurun ise önümüzde olması gerekir. Bu yüzden gökkuşağı genellikle yağmurdan hemen sonra, güneş açtığında ortaya çıkar.

Açıklama: İlk cümlede gökkuşağının ne olduğu açıklanmıştır. Bu cümlede tanımlama yapılmıştır.

⚠️ Uyarı

“-dır” ekiyle biten her cümle tanım değildir. “Kardeşim çok çalışkan bir öğrencidir.” cümlesinde bir kavram tanımlanmamış, bir kişi nitelendirilmiştir. Tanımda genel bir kavramın ne olduğu açıklanır.

2. Örnekleme

Anlatılan düşünceyi somut ve tanıdık örneklerle açıklayarak daha anlaşılır hâle getirmektir.

🔎 İpucu

Örnekleme genellikle “örneğin, mesela, söz gelimi, buna örnek olarak, … gibi” ifadeleriyle yapılır. Ancak bu ifadeler kullanılmadan da örnek verilebilir.

Örnek Paragraf

Bazı bitkiler topraktan aldıkları besinlerle yetinmez, böcekleri yakalayarak beslenir. Örneğin sinekkapan bitkisi, yapraklarına konan böceği fark edince yapraklarını hızla kapatarak onu içinde hapseder. Bu bitkiler genellikle topraktaki besinlerin az olduğu bataklık alanlarda yaşar.

Açıklama: Böcekle beslenen bitkiler düşüncesi sinekkapan bitkisi örneğiyle somutlaştırılmıştır.

3. Karşılaştırma

İki veya daha fazla varlığın, kavramın ya da durumun benzer ve farklı yönlerinin ortaya konmasıdır.

🔎 İpucu

Karşılaştırmada genellikle “daha, en, oysa, ise, hâlbuki, -e göre, -den farklı olarak, her ikisi de” gibi ifadeler kullanılır.

Örnek Paragraf

Bal arısı ile eşek arısı birbirine benzese de aralarında önemli farklar vardır. İkisinin de vücudu siyah ve sarı çizgilidir ve ikisi de sokabilir. Ancak bal arısı soktuktan sonra iğnesini kaybeder ve ölür. Eşek arısı ise iğnesini kaybetmediği için birçok kez sokabilir. Ayrıca bal arısı bal yaparken eşek arısı bal üretmez.

Açıklama: Bal arısı ile eşek arısının benzer yönleri (renk, sokma) ve farklı yönleri (iğne, bal yapma) birlikte verilmiştir. Bu paragrafta karşılaştırma yapılmıştır.

4. Benzetme

Bir varlığı, aralarındaki ortak bir özellik yönünden daha güçlü ya da daha tanıdık bir varlığa benzeterek anlatmaktır. Benzetme anlatımı canlı ve etkileyici kılar.

🔎 İpucu

Benzetmede genellikle “gibi, kadar, sanki, âdeta, -ca / -ce” gibi ifadeler kullanılır. Bazen bu ifadeler olmadan da benzetme yapılabilir: “Kitaplar birer gemidir.”

Örnek Paragraf

Kitaplar, bizi hiç görmediğimiz diyarlara götüren birer gemidir. Bir romanın sayfalarını çevirdiğimizde kendimizi bir anda uzak bir ülkede, başka bir çağda buluruz. Kitap okuyan biri, odasından hiç çıkmadan dünyayı dolaşabilir.

Açıklama: Kitaplar, insanı uzak yerlere götürme özelliği yönünden gemiye benzetilmiştir.

5. Tanık Gösterme

Yazarın düşüncesini desteklemek ve okuru inandırmak için alanında tanınmış bir kişinin sözüne veya görüşüne başvurmasıdır.

🔎 İpucu

Tanık göstermede genellikle bir kişinin adı geçer ve sözü tırnak içinde aktarılır. “… der, … dediği gibi, … göre, … belirtir” gibi ifadeler kullanılır.

Örnek Paragraf

Güzel ve yerinde kullanılan bir söz, insanlar arasındaki kırgınlıkları giderir. Kötü söylenmiş bir söz ise en sağlam dostlukları bile bozabilir. Yunus Emre’nin de dediği gibi “Söz ola kese savaşı, söz ola kestire başı.” Bu yüzden konuşurken sözcüklerimizi özenle seçmeliyiz.

Açıklama: Yazar, sözün gücüyle ilgili düşüncesini Yunus Emre’nin dizesiyle desteklemiştir.

⚠️ Uyarı

Bir paragrafta herhangi bir kişinin sözünün aktarılması tanık gösterme değildir. Tanık gösterme için aktarılan söz, yazarın düşüncesini desteklemeli ve sözü söyleyen kişi konuyla ilgili güvenilir biri olmalıdır. Bir hikâyede kahramanın konuşması tanık gösterme değildir.

6. Sayısal Verilerden Yararlanma

Düşünceyi sayılar, oranlar, yüzdeler ve istatistiklerle desteklemektir. Sayısal veriler anlatımı daha nesnel ve inandırıcı kılar.

Örnek Paragraf

Dünyamız uzaydan bakıldığında mavi bir gezegen gibi görünür. Çünkü Dünya yüzeyinin yaklaşık yüzde 71’i sularla kaplıdır. Ancak bu suların çok küçük bir bölümü içilebilir niteliktedir. Bu nedenle suyu korumak, hepimizin görevidir.

Açıklama: Yazar, Dünya’nın sularla kaplı olduğu düşüncesini “yüzde 71” oranıyla desteklemiştir.

⚠️ Uyarı

Paragrafta sayı bulunması her zaman bu yönteme başvurulduğunu göstermez. “Üç arkadaş parka gittik.” cümlesindeki sayı bir düşünceyi kanıtlamak için değil, yalnızca bilgi vermek için kullanılmıştır. Sayısal veri, bir düşünceyi desteklemek amacıyla kullanılmalıdır.

7. Karıştırılan Düşünceyi Geliştirme Yolları

Karıştırılan YollarFarkÖrnek
Benzetme – KarşılaştırmaBenzetmede tek bir ortak özellik üzerinden bir varlık başka bir varlığa benzetilir. Karşılaştırmada iki varlığın benzer ve farklı yönleri birlikte verilir.Benzetme: Annemin sesi bir ninni gibi yumuşaktır. / Karşılaştırma: Kedi gece daha iyi görür, köpek ise koku alma duyusuyla öne çıkar.
Tanımlama – NitelendirmeTanımlamada genel bir kavram açıklanır. Nitelendirmede belirli bir varlığın özelliği söylenir.Tanımlama: Dürüstlük, doğru sözlü olmaktır. / Nitelendirme: Ahmet dürüst bir çocuktur.
Örnekleme – Tanık göstermeÖrneklemede düşünce bir olay veya varlıkla somutlaştırılır. Tanık göstermede düşünce bir kişinin sözüyle desteklenir.Örnekleme: Örneğin sinekkapan böcekleri yakalar. / Tanık gösterme: Yunus Emre “Söz ola kese savaşı…” der.

8. Bir Paragrafta Birden Fazla Yol

Bir paragrafta yazar düşüncesini güçlendirmek için birden fazla yönteme başvurabilir. Bu durumda her cümle ayrı ayrı incelenmelidir.

Örnek Paragraf

(I) Uyku, vücudumuzun dinlendiği ve yeniden enerji topladığı doğal bir dinlenme hâlidir. (II) Uzmanlar, çocukların ve gençlerin her gece en az sekiz saat uyuması gerektiğini belirtir. (III) Yeterince uyumayan bir öğrenci, şarjı bitmiş bir telefon gibi gün içinde çabucak tükenir. (IV) Örneğin derste dikkatini toplamakta ve öğrendiklerini hatırlamakta zorlanır.

CümleDüşünceyi Geliştirme Yolu
(I)Tanımlama (Uykunun ne olduğu açıklanmıştır.)
(II)Sayısal verilerden yararlanma (en az sekiz saat)
(III)Benzetme (Öğrenci, şarjı bitmiş telefona benzetilmiştir.)
(IV)Örnekleme (“Örneğin” ile somut bir durum verilmiştir.)

💡 Bilgilendirme

Bu paragrafta karşılaştırma ve tanık gösterme yöntemlerine başvurulmamıştır. II. cümlede “uzmanlar” sözcüğü geçse de belirli bir kişinin sözü aktarılmadığı için bu cümle tanık gösterme değil, sayısal veri içeren bir bilgidir.

9. Örnek Soru Çözümleri

Örnek Soru-1

(I) Karıncalar, birlikte çalışmanın en güzel örneğini sergileyen canlılardır. (II) Bir karınca, kendi ağırlığının on katından fazla yükü taşıyabilir. (III) Yuvadaki her karıncanın bir görevi vardır, kimi yiyecek toplar kimi yuvayı korur. (IV) Karınca yuvası, her işçinin görevini bildiği küçük bir fabrika gibidir.

Numaralanmış cümlelerin hangisinde sayısal verilerden yararlanılmıştır?

A) I B) II C) III D) IV

Çözüm: II. cümlede karıncanın taşıyabileceği yük “on katından fazla” ifadesiyle sayısal olarak verilmiştir. IV. cümlede ise benzetme vardır. Doğru cevap B seçeneğidir.

Örnek Soru-2

Deniz ve göl, ikisi de geniş su kütleleridir. Ancak deniz suyu tuzludur, göllerin çoğunun suyu ise tatlıdır. Denizler okyanuslarla bağlantılıyken göller genellikle karayla çevrilidir.

Bu paragrafta aşağıdaki düşünceyi geliştirme yollarından hangisine başvurulmuştur?

A) Tanık gösterme B) Karşılaştırma C) Benzetme D) Sayısal verilerden yararlanma

Çözüm: Deniz ile gölün benzer yönleri (geniş su kütlesi olmaları) ve farklı yönleri (tuzluluk, bağlantı) birlikte verilmiştir. Doğru cevap B seçeneğidir.

10. Etkinlik: Yöntemi Bulalım

Aşağıdaki cümlelerde hangi düşünceyi geliştirme yoluna başvurulduğunu bulunuz.

CümleCevap
1. Ozon tabakası, Dünya’yı Güneş’in zararlı ışınlarından koruyan gaz katmanıdır.Tanımlama
2. Kalbimiz bir günde yaklaşık yüz bin kez atar.Sayısal verilerden yararlanma
3. Bazı hayvanlar mevsime göre renk değiştirir, mesela kutup tilkisinin kürkü kışın bembeyaz olur.Örnekleme
4. Çocukluk, insan hayatının en renkli bahar mevsimi gibidir.Benzetme
5. Kış mevsiminde günler kısa, geceler uzundur. Yazın ise günler uzar, geceler kısalır.Karşılaştırma
6. Yunus Emre “Gelin tanış olalım, işi kolay kılalım.” diyerek birlikte olmanın gücünü anlatır.Tanık gösterme

Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

❓ Düşünceyi geliştirme yolları nelerdir?

Tanımlama, örnekleme, karşılaştırma, benzetme, tanık gösterme ve sayısal verilerden yararlanma başlıca düşünceyi geliştirme yollarıdır.

❓ Benzetme ile karşılaştırma arasındaki fark nedir?

Benzetmede bir varlık tek bir ortak özellik yönünden başka bir varlığa benzetilir: Göl ayna gibi parlıyordu. Karşılaştırmada ise iki varlığın hem benzer hem farklı yönleri birlikte verilir.

❓ “-dır” ile biten her cümle tanım mıdır?

Hayır. Tanımda genel bir kavramın ne olduğu açıklanır: Fosil, canlıların taşlaşmış kalıntılarıdır. “Kardeşim çok çalışkandır.” gibi cümlelerde ise bir kişi nitelendirilmiştir, tanım yapılmamıştır.

❓ Paragrafta bir kişinin sözünün geçmesi tanık gösterme midir?

Her zaman değil. Tanık gösterme için aktarılan sözün yazarın düşüncesini desteklemesi ve sözü söyleyenin konuyla ilgili güvenilir biri olması gerekir. Hikâyelerdeki kahraman konuşmaları tanık gösterme değildir.

❓ Paragrafta sayı bulunması sayısal verilerden yararlanıldığını gösterir mi?

Her zaman göstermez. Sayının bir düşünceyi desteklemek, kanıtlamak amacıyla kullanılması gerekir. “Üç arkadaş parka gittik.” cümlesinde sayısal verilerden yararlanılmamıştır.

❓ Bir paragrafta birden fazla düşünceyi geliştirme yolu kullanılabilir mi?

Evet. Yazar düşüncesini güçlendirmek için aynı paragrafta tanımlama, örnekleme, benzetme gibi birden fazla yönteme başvurabilir. Bu durumda her cümle ayrı ayrı incelenmelidir.

Hazırlayan: Bilal KIŞ