7. Sınıf Deyimler, Atasözleri ve Özdeyişler Konu Anlatımı
7. sınıf Türkçe dersi Deyimler, Atasözleri ve Özdeyişler konusunu bu sayfada açıklamalar ve özgün örneklerle bulabilirsiniz. Konu; deyimler, atasözleri, özdeyişler ve bunların metne katkısı başlıklarıyla anlatılmıştır.
Deyim ve atasözlerinin anlamları Türk Dil Kurumu Güncel Türkçe Sözlük esas alınarak verilmiştir. Sayfada ayrıca karşılaştırma tabloları, örnek soru çözümleri, etkinlik ve sıkça sorulan sorular yer almaktadır.
🗺️ Kavram Haritası
Bir kutucuğa tıklayarak ilgili bölüme gidebilirsiniz.
1. Deyimler
Deyim; bir kavramı, bir durumu ya da bir davranışı çekici ve etkili bir biçimde anlatan, çoğunlukla mecaz anlamlı ve kalıplaşmış söz öbekleridir.
| Deyim | Anlamı (TDK) | Örnek Cümle |
|---|---|---|
| ipe un sermek | geçersiz birtakım nedenler ileri sürerek istenilen işi yapmaktan kaçınmak | Odasını toplaması gerektiğinde kardeşim hep ipe un serer. |
| dut yemiş bülbüle dönmek | neşe ve konuşkanlığını yitirmek, susmak | Öğretmen içeri girince sınıf bir anda dut yemiş bülbüle döndü. |
| dilinde tüy bitmek | tekrar tekrar söylemekten usanmak, bıkmak | Çantanı düzenli tut diye söylemekten dilimde tüy bitti. |
| kılı kırk yarmak | titiz ve ayrıntılı bir biçimde incelemek, önemle üstünde durmak | Proje ödevini hazırlarken kılı kırk yardı. |
| ağzı kulaklarına varmak | çok sevinmek | Karnesini görünce ağzı kulaklarına vardı. |
| burnundan solumak | çok öfkelenmiş olmak | Maçı kaybeden takımın kaptanı burnundan soluyordu. |
| içi içini yemek | istediğini yapamama yüzünden üzülmek, dert etmek | Gezi iptal olunca içi içini yedi. |
| ayvayı yemek | kötü duruma düşmek, işi bozulmak | Otobüsü kaçırırsak ayvayı yedik demektir. |
| göz yummak | görmezlikten gelmek, hoş görmek, bağışlamak | Küçük kardeşinin hatasına göz yumdu. |
Deyimlerin Özellikleri
| Özellik | Açıklama ve Örnek |
|---|---|
| Kalıplaşmıştır. | Deyimdeki sözcükler değiştirilemez, yerine eş anlamlısı konamaz. “kılı kırk yarmak” yerine “saçı kırk bölmek” denemez. |
| Genellikle mecaz anlamlıdır. | “ayvayı yemek” deyiminde gerçekten ayva yenmez, “kötü duruma düşmek” anlatılır. |
| Bazıları gerçek anlamlı da kullanılabilir. | “el ele vermek” deyiminin TDK’deki ilk anlamı “el tutuşmak”, ikinci anlamı “birlikte davranmak, bir konuda birleşmek”tir. “yerinde saymak” deyiminin de gerçek (aynı yerde ayak kaldırıp basmak) ve mecaz (ilerleyememek) anlamları vardır. |
| Kişiye ve zamana göre çekimlenebilir. | ağzı kulaklarına varmak → ağzım kulaklarıma vardı, ağzın kulaklarına varacak |
| Genellikle bir durumu anlatır, öğüt vermez. | “dilinde tüy bitmek” bir bıkkınlık durumunu anlatır. Bir ders veya öğüt içermez. |
2. Atasözleri
Atasözü; uzun deneyimlere dayanan, öğüt veren veya bir genel yargı bildiren, söyleyeni belli olmayan, kalıplaşmış sözlerdir.
| Atasözü | Anlamı (TDK) |
|---|---|
| Damlaya damlaya göl olur. | Azar azar olagelen şeyler birikerek önemli bir niceliğe ulaşacağı için küçümsenmemelidir. |
| Bir elin nesi var, iki elin sesi var. | Başarıya ulaşmak için birlik olmak gerekir. |
| Üzüm üzüme baka baka kararır. | Her zaman bir arada bulunan, arkadaşlık eden kimseler birbirlerine huy aşılar. |
| Bin bilsen de bir bilene danış. | Bir insan bir şeyi ne kadar iyi bilirse bilsin, yine de onu başka bir bilene danışmalıdır. |
| Gülme komşuna, gelir başına. | Birinin başına gelen kötü bir durum senin de başına gelebilir. |
| Mart kapıdan baktırır, kazma kürek yaktırır. | Mart ayında zaman zaman güneş görünse de şiddetli soğuklar devam eder. |
Atasözlerinin Özellikleri
| Özellik | Açıklama ve Örnek |
|---|---|
| Anonimdir. | Atasözlerini kimin söylediği bilinmez. Halkın ortak malıdır. |
| Kalıplaşmıştır. | Sözcükleri ve sıraları değiştirilemez. “Damlaya damlaya göl olur.” yerine “Damla damla göl oluşur.” denemez. |
| Yargı bildirir, öğüt verir. | “Bin bilsen de bir bilene danış.” atasözü, bilgili olsak bile danışmamız gerektiği öğüdünü verir. |
| Genellikle mecaz anlamlıdır. | “Üzüm üzüme baka baka kararır.” atasözünde üzümler değil, insanların birbirinden etkilenmesi anlatılır. |
| Bazıları gerçek anlamlıdır. | “Mart kapıdan baktırır, kazma kürek yaktırır.” atasözü, mart ayındaki soğukları gerçek anlamıyla anlatır. |
| Kişiye ve zamana göre çekimlenmez. | Atasözleri her zaman aynı biçimde kullanılır. |
3. Özdeyişler (Vecizeler)
Özdeyiş; söyleyeni belli olan, bir düşünceyi kısa, öz ve etkileyici bir biçimde anlatan, öğüt veren güzel sözlerdir. Özdeyişlere vecize de denir.
| Özdeyiş | Söyleyen |
|---|---|
| Öğretmenler, yeni nesil sizin eseriniz olacaktır. | Mustafa Kemal Atatürk |
| Sanatsız kalan bir milletin hayat damarlarından biri kopmuş olur. | Mustafa Kemal Atatürk |
| Eline, diline, beline sahip ol. | Hacı Bektaş-ı Veli |
⚠️ Uyarı
Özdeyişi atasözünden ayıran en önemli özellik, söyleyeninin belli olmasıdır. Atasözleri ise anonimdir, kimin söylediği bilinmez.
4. Deyim, Atasözü ve Özdeyişin Karşılaştırılması
| Özellik | Deyim | Atasözü | Özdeyiş |
|---|---|---|---|
| Yapısı | Söz öbeği (çoğunlukla mastar) | Cümle | Cümle |
| Söyleyeni | Belli değil | Belli değil (anonim) | Belli |
| Amacı | Bir durumu etkili anlatmak | Öğüt vermek, yargı bildirmek | Öğüt vermek, düşünceyi etkili anlatmak |
| Çekimlenme | Çekimlenebilir | Çekimlenmez | Çekimlenmez |
| Örnek | el ele vermek | Bir elin nesi var, iki elin sesi var. | Eline, diline, beline sahip ol. |
💡 Bilgilendirme
Aynı düşünce hem deyimle hem atasözüyle anlatılabilir. “el ele vermek” deyimi ile “Bir elin nesi var, iki elin sesi var.” atasözü, birlikte hareket etmenin önemini anlatır.
5. Deyim, Atasözü ve Özdeyişlerin Metne Katkısı
Deyim, atasözü ve özdeyişler metne yerinde kullanıldığında anlatımı zenginleştirir ve okurun dikkatini çeker.
| Katkısı | Açıklama |
|---|---|
| Anlatımı güçlendirir. | Düşünce daha etkili ve çarpıcı bir biçimde anlatılır. |
| Kısa yoldan çok şey anlatır. | Uzun açıklamalar yerine tek bir söz öbeği ya da cümle yeterli olur. |
| Akılda kalıcılığı artırır. | Kalıplaşmış sözler kolay hatırlanır. |
| İnandırıcılığı artırır. | Atasözü ve özdeyişler, düşünceyi yüzyılların deneyimiyle veya tanınmış bir kişinin sözüyle destekler. |
| Anlatıma canlılık katar. | Mecaz anlamlı deyimler metni renkli ve ilgi çekici kılar. |
Örnek Paragraf
Sınıfımız okul bahçesini yeşillendirmek için el ele verdi. Herkes evinden birkaç fide getirdi. İlk günlerde bu fideler bahçede çok az görünüyordu ama damlaya damlaya göl olur. Bahar geldiğinde bahçemiz rengârenk çiçeklerle dolmuştu. Bu manzarayı gören müdürümüzün ağzı kulaklarına vardı.
✅ Çözüm
Bu paragrafta:
- “el ele vermek” deyimiyle öğrencilerin birlikte çalıştığı kısa ve etkili bir biçimde anlatılmıştır.
- “Damlaya damlaya göl olur.” atasözüyle küçük katkıların zamanla büyük bir sonuç doğurduğu düşüncesi desteklenmiştir.
- “ağzı kulaklarına varmak” deyimiyle müdürün sevinci canlı bir biçimde aktarılmıştır.
6. Örnek Soru Çözümleri
Örnek Soru-1
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “tekrar tekrar söylemekten usanmak” anlamında bir deyim kullanılmıştır?
A) Annem odamı topla demekten dilinde tüy bittiğini söyledi.
B) Ödevini yapmamak için yine ipe un serdi.
C) Haberi duyunca dut yemiş bülbüle döndü.
D) Sınav sonucunu öğrenince ağzı kulaklarına vardı.
Çözüm: “dilinde tüy bitmek” deyiminin TDK’deki anlamı “tekrar tekrar söylemekten usanmak, bıkmak”tır. Doğru cevap A seçeneğidir.
Örnek Soru-2
Aşağıdakilerden hangisi bir özdeyiştir?
A) Bin bilsen de bir bilene danış.
B) Üzüm üzüme baka baka kararır.
C) Öğretmenler, yeni nesil sizin eseriniz olacaktır. (Atatürk)
D) Gülme komşuna, gelir başına.
Çözüm: C seçeneğindeki sözün söyleyeni bellidir, bu yüzden özdeyiştir. Diğer seçeneklerdeki sözler anonim olduğu için atasözüdür. Doğru cevap C seçeneğidir.
7. Etkinlik: Eşleştirelim ve Ayırt Edelim
Aşağıdaki sözlerin deyim, atasözü veya özdeyiş olduğunu belirleyip anlamlarını yazınız.
| Söz | Türü | Anlamı |
|---|---|---|
| 1. kılı kırk yarmak | Deyim | Titiz ve ayrıntılı bir biçimde incelemek |
| 2. Bir elin nesi var, iki elin sesi var. | Atasözü | Başarıya ulaşmak için birlik olmak gerekir. |
| 3. burnundan solumak | Deyim | Çok öfkelenmiş olmak |
| 4. Eline, diline, beline sahip ol. (Hacı Bektaş-ı Veli) | Özdeyiş | Davranışlarına ve sözlerine dikkat et. |
| 5. Üzüm üzüme baka baka kararır. | Atasözü | Bir arada bulunan kişiler birbirlerine huy aşılar. |
| 6. ayvayı yemek | Deyim | Kötü duruma düşmek, işi bozulmak |
Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
❓ Deyim ile atasözü arasındaki fark nedir?
Deyim bir durumu etkili bir biçimde anlatan söz öbeğidir ve çekimlenebilir: ağzı kulaklarına varmak, ağzım kulaklarıma vardı. Atasözü ise öğüt veren veya genel bir yargı bildiren kalıplaşmış bir cümledir ve çekimlenmez: Damlaya damlaya göl olur.
❓ Özdeyiş ile atasözü nasıl ayırt edilir?
Özdeyişin söyleyeni bellidir: “Öğretmenler, yeni nesil sizin eseriniz olacaktır.” (Atatürk). Atasözleri ise anonimdir, kimin söylediği bilinmez.
❓ Deyimler her zaman mecaz anlamlı mıdır?
Hayır. Deyimler genellikle mecaz anlamlıdır ama bazıları gerçek anlamda da kullanılabilir. Örneğin “el ele vermek” hem “el tutuşmak” hem de “birlikte davranmak” anlamına gelir.
❓ Atasözlerinin sözcükleri değiştirilebilir mi?
Hayır. Atasözleri kalıplaşmış sözlerdir. Sözcükleri ve sözcüklerin sırası değiştirilemez, yerlerine eş anlamlıları konamaz.
❓ Deyim ve atasözlerinin metne katkısı nedir?
Deyim ve atasözleri anlatımı güçlendirir, kısa yoldan çok şey anlatmayı sağlar, akılda kalıcılığı ve inandırıcılığı artırır, metne canlılık katar.
❓ Deyim ve atasözlerinin anlamlarını nereden öğrenebilirim?
Deyim ve atasözlerinin anlamlarını Türk Dil Kurumunun Güncel Türkçe Sözlük’ünden (sozluk.gov.tr) öğrenebilirsiniz.
Kaynak: Deyim ve atasözlerinin anlamları Türk Dil Kurumu Güncel Türkçe Sözlük’ten (sozluk.gov.tr) alınmıştır.
Hazırlayan: Bilal KIŞ