Anasayfa / 7. SINIF

7. Sınıf Cümlede Anlam Konu Anlatımı

7. sınıf Türkçe dersi Cümlede Anlam konusunu bu sayfada açıklamalar ve özgün örneklerle bulabilirsiniz. Konu; amaç, neden ve koşul cümleleri, öznel ve nesnel cümleler, yakın anlamlı cümleler, gerçek ve hayal unsuru ögeler, cümleye hâkim olan anlam ve duygu ile cümle oluşturma, tamamlama, ayırma, birleştirme, genişletme ve daraltma başlıklarıyla anlatılmıştır.

Her başlıkta tanım, ipuçları ve çözümlü örnekler yer almaktadır. Sayfada ayrıca örnek soru çözümleri, etkinlik ve sıkça sorulan sorular bulunmaktadır.

🗺️ Kavram Haritası

CÜMLEDE ANLAM

Bir kutucuğa tıklayarak ilgili bölüme gidebilirsiniz.

Cümle Nedir?

Bir duygu, düşünce, istek veya olayı tam olarak anlatan, bir yargı bildiren söz dizisine cümle denir. Cümlenin anlamını belirleyen en önemli öge yüklemdir.

1. Amaç, Neden ve Koşul Cümleleri

Cümle TürüAçıklamaÖrnek
Neden-sonuç cümlesiBir eylemin hangi sebeple gerçekleştiği bildirilir. Sebep, gerçekleşmiş ya da var olan bir durumdur.Yağmur yağdığı için maç ertelendi.
Amaç-sonuç cümlesiBir eylemin hangi amaçla yapıldığı bildirilir. Amaç, henüz gerçekleşmemiş, ulaşılmak istenen bir durumdur.Sınava hazırlanmak için kütüphaneye gitti.
Koşul-sonuç cümlesiBir eylemin gerçekleşmesi bir şarta bağlanır.Erken yatarsan sabah dinç uyanırsın.
Cümle TürüSık Kullanılan Yapılar
Neden-sonuç-dığı için, -den, -diğinden, çünkü, bu yüzden, bu nedenle
Amaç-sonuç-mak için, -mak amacıyla, -mak üzere, -sın diye, -mek maksadıyla
Koşul-sonuç-sa, -se, -dıkça, -madıkça, yeter ki, şartıyla

🔎 İpucu

“için” sözcüğü hem neden hem amaç bildirebilir. Ayırt etmek için cümleye “niçin?” sorusunu sorun ve cevabın gerçekleşmiş bir durum mu, yoksa ulaşılmak istenen bir hedef mi olduğuna bakın:

  • Kardeşim hasta olduğu için okula gitmedi. → Hastalık gerçekleşmiş bir durumdur: neden
  • Kardeşim iyileşmek için ilacını içti. → İyileşmek ulaşılmak istenen hedeftir: amaç

2. Öznel ve Nesnel Cümleler

Nesnel cümleler, doğruluğu herkes tarafından kontrol edilebilen bilgileri aktarır. Öznel cümleler ise kişisel görüş, duygu ve yorumları anlatır, kişiden kişiye değişebilir.

Nesnel CümleÖznel Cümle
Erciyes Dağı, Kayseri ilinde yer alır.Erciyes Dağı, kış manzarasıyla Türkiye’nin en büyüleyici yeridir.
Bu roman on iki bölümden oluşuyor.Bu romanın bölümleri çok sürükleyici.
Su, deniz seviyesinde yüz derecede kaynar.Sıcak bir bardak su içmek insanı rahatlatır.

🔎 İpucu

Cümlede “güzel, çirkin, sıkıcı, harika, bence, bana göre, en iyi” gibi kişisel değerlendirme bildiren sözcükler varsa cümle genellikle özneldir. Cümledeki bilgi ölçülebiliyor, kanıtlanabiliyorsa cümle nesneldir.

3. Yakın Anlamlı Cümleler

Farklı sözcüklerle kurulduğu hâlde aynı ya da çok yakın anlamı anlatan cümlelere yakın anlamlı cümleler denir.

CümleYakın Anlamlı Cümle
Bu işi başarmak için çok emek harcadı.Bu işin sonuca ulaşması için büyük çaba gösterdi.
Kitabı elinden bırakmadan bir solukta okudu.Kitabı hiç ara vermeden okuyup bitirdi.
Onun yardımı olmasaydı ödevi bitiremezdim.Ödevi ancak onun yardımıyla bitirebildim.

⚠️ Uyarı

Yakın anlamlı cümle sorularında cümlenin ana fikrine ve yargısına bakılmalıdır. Aynı sözcükleri kullanan ama yargısı farklı olan cümleler yakın anlamlı değildir.

4. Gerçek ve Hayal Unsuru Ögeler

Gerçek unsurlar, günlük hayatta karşılaşılabilecek, yaşanması mümkün olan varlık ve olaylardır. Hayal unsurları ise gerçek hayatta olması mümkün olmayan, hayal gücüyle oluşturulan varlık ve olaylardır.

Gerçek UnsurHayal Unsuru
Kedi, pencerenin önünde güneşleniyordu.Kedi, pencerenin önünde oturmuş, gazete okuyordu.
Rüzgâr, ağaçların dallarını salladı.Rüzgâr, ağaçlara eski bir şarkı fısıldadı.
Çocuklar kumdan bir kale yaptı.Çocukların yaptığı kumdan kale bir anda gerçek bir saraya dönüştü.

🔎 İpucu

İnsan dışındaki varlıkların konuşması, düşünmesi, insan gibi davranması ya da olağanüstü dönüşümler hayal unsuru olduğunu gösterir. Masal ve fabllarda hayal unsurları sıkça kullanılır.

5. Cümleye Hâkim Olan Anlam ve Duygu

Bir cümlede söyleyenin asıl vurgulamak istediği anlam veya hissettirdiği duygu cümleye hâkim olan anlamdır. Bu anlamı bulmak için cümle bütün olarak değerlendirilmelidir.

Anlam / DuyguAçıklamaÖrnek
Olumlu eleştiriBir eserin veya kişinin beğenilen yönleri belirtilir.Yazar, karakterleri öyle canlı anlatmış ki onları tanıyor gibi oldum.
Olumsuz eleştiriBir eserin veya kişinin eksik, kusurlu yönleri belirtilir.Filmin sonu aceleyle bağlanmış, hikâye yarım kalmış gibi.
ÖvgüBir kişi veya şey çok beğenilerek yüceltilir.Sınıfımızın en yardımsever öğrencisi kesinlikle Emre’dir.
SitemKırgınlık, sevdiği birine yönelik serzeniş bildirir.Hastalandığımda bir kez olsun aramadın.
Yakınma (şikâyet)Bir durumdan duyulan rahatsızlık dile getirilir.Bu gürültüden geceleri hiç uyuyamıyoruz.
HayıflanmaYapılamayan bir şey için üzüntü duyulur.O gün o fırsatı kaçırmasaydım şimdi her şey farklı olurdu.
PişmanlıkYapılan bir davranıştan duyulan üzüntü bildirir.Keşke ona o kırıcı sözleri söylemeseydim.
ÖzlemUzakta olan bir kişi, yer veya zaman için duyulan hasret bildirir.Dedemin köydeki bahçesini, o çay kokulu sabahları ne çok özledim.
UmutGeleceğe yönelik olumlu beklenti bildirir.Bu yıl çok çalışırsam istediğim okula gireceğime inanıyorum.
KüçümsemeBir kişi veya şey değersiz görülür.Onun yazdığı şiire şiir mi denir?
ŞaşkınlıkBeklenmeyen bir durum karşısında hayret bildirir.Bu kadar küçük bir çocuk bu soruyu nasıl çözdü?
ÖneriBir sorunun çözümü için yol gösterilir.Ekran başında daha az vakit geçirip spora zaman ayırmalısın.
TahminGelecekle ilgili bir öngörüde bulunulur.Bu gidişle akşama kar yağacak gibi.
VarsayımBir durum gerçekmiş gibi kabul edilerek düşünülür.Diyelim ki yarın okullar tatil oldu, ne yapardın?

⚠️ Uyarı

Hayıflanma ile pişmanlık sık karıştırılır. Pişmanlıkta yapılan bir davranıştan, hayıflanmada ise yapılamayan, kaçırılan bir şeyden duyulan üzüntü vardır.

6. Cümle Oluşturma

Karışık olarak verilen sözcük veya söz gruplarından kurallı ve anlamlı bir cümle oluşturulur. Türkçede yüklem genellikle cümlenin sonunda yer alır.

Örnek

kütüphaneden / ödünç aldığı / kardeşim / dün akşam / bitirdi / kitabı

Oluşturulan cümle: Kardeşim, dün akşam kütüphaneden ödünç aldığı kitabı bitirdi.

🔎 İpucu

Önce yüklemi bulun ve sona yerleştirin. Ardından “Kim? Ne zaman? Nereden? Neyi?” sorularıyla diğer ögeleri sıralayın.

7. Cümle Tamamlama

Boş bırakılan yere cümlenin anlamına ve yapısına uygun sözcük veya söz grubu getirilir. Boşluktan önceki ve sonraki sözcüklerle anlam ilişkisi mutlaka kontrol edilmelidir.

Örnek

Hava çok soğuk olmasına rağmen - - - -.

Uygun tamamlama: “çocuklar bahçede kardan adam yapmaya devam etti” (“-masına rağmen” yapısı karşıt bir durum ister. “herkes eve döndü” gibi beklenen bir sonuç bu cümleye uymaz.)

8. Cümle Ayırma

Birden fazla yargı içeren uzun bir cümle, hiçbir bilgi eksiltilmeden ve eklenmeden daha kısa cümlelere ayrılır.

Örnek

Hafta sonu teyzemle birlikte gittiğimiz müzede yüzyıllar önce yapılmış çini tabakları büyük bir hayranlıkla inceledik.

✅ Çözüm

Bu cümle şu iki cümleye ayrılabilir:

  • Hafta sonu teyzemle birlikte müzeye gittik.
  • Müzede yüzyıllar önce yapılmış çini tabakları büyük bir hayranlıkla inceledik.

⚠️ Uyarı

Ayırma sorularında seçeneklerdeki cümleleri asıl cümleyle sözcük sözcük karşılaştırın. Asıl cümlede olmayan bir bilgi eklenmiş ya da bir bilgi atlanmışsa (örneğin “hafta sonu” yerine “cumartesi”) o seçenek doğru değildir.

9. Cümle Birleştirme

Ayrı ayrı verilen cümleler, anlam kaybı olmadan tek bir cümle hâlinde birleştirilir. Birleştirme sırasında bağlaçlar, ekler ve fiilimsiler kullanılabilir.

Örnek

• Dedem bahçeye bir elma ağacı dikti.

• Ağaç bu yıl ilk meyvelerini verdi.

Birleştirilmiş cümle: Dedemin bahçeye diktiği elma ağacı bu yıl ilk meyvelerini verdi.

🔎 İpucu

Birleştirilmiş cümlede verilen cümlelerdeki bütün bilgilerin yer alıp almadığını ve yeni bir bilgi eklenmediğini kontrol edin.

10. Cümle Genişletme ve Daraltma

Cümle genişletme, bir cümleye kişi, zaman, yer, amaç, neden, durum gibi unsurlar eklenerek anlamın ayrıntılandırılmasıdır. Cümle daraltma ise bu unsurların çıkarılarak cümlenin kısaltılmasıdır.

Eklenen UnsurSorusuGenişletilmiş Cümle
Temel cümle—Çocuklar uçurtma uçurdu.
ZamanNe zaman?Hafta sonu çocuklar uçurtma uçurdu.
YerNerede?Hafta sonu çocuklar sahilde uçurtma uçurdu.
KişiKim?Hafta sonu mahallenin neşeli çocukları sahilde uçurtma uçurdu.
DurumNasıl?Hafta sonu mahallenin neşeli çocukları sahilde kahkahalar atarak uçurtma uçurdu.
AmaçNe amaçla?Hafta sonu mahallenin neşeli çocukları yarışmaya hazırlanmak için sahilde kahkahalar atarak uçurtma uçurdu.

💡 Bilgilendirme

Daraltmada ise bu unsurlar tek tek çıkarılır. Örneğin son cümleden “yarışmaya hazırlanmak için” çıkarılırsa cümle amaç bakımından daraltılmış olur.

11. Örnek Soru Çözümleri

Örnek Soru-1

Aşağıdaki cümlelerin hangisi amaç-sonuç ilişkisi taşımaktadır?

A) Yol kapandığı için köye gidemedik.

B) Kardeşini sevindirmek için ona bir kitap aldı.

C) Çok yorulduğundan erkenden uyudu.

D) Hava güzel olursa pikniğe gideceğiz.

Seçenekİncelemeİlişki
AYolun kapanması gerçekleşmiş bir durumdur.Neden-sonuç
BKardeşini sevindirmek ulaşılmak istenen bir hedeftir.Amaç-sonuç
CYorulmak gerçekleşmiş bir durumdur.Neden-sonuç
DPiknik, havanın güzel olması şartına bağlanmıştır.Koşul-sonuç

✅ Çözüm

Doğru cevap B seçeneğidir.

Örnek Soru-2

“Sınava daha çok çalışsaydım bu soruları kolayca çözebilirdim.”

Bu cümleye hâkim olan duygu aşağıdakilerden hangisidir?

A) Özlem B) Hayıflanma C) Umut D) Övgü

Çözüm: Konuşan kişi yapamadığı bir şey (yeterince çalışmamak) yüzünden üzüntü duymaktadır. Doğru cevap B seçeneğidir.

12. Etkinlik: Cümleleri İnceleyelim

Aşağıdaki cümlelerin özelliklerini belirleyiniz.

CümleCevap
1. Bu müze, şehrin en etkileyici yeridir.Öznel cümle
2. Ankara, Türkiye’nin başkentidir.Nesnel cümle
3. Daha iyi görmek için öne doğru eğildi.Amaç-sonuç cümlesi
4. Ödevini bitirirsen dışarı çıkabilirsin.Koşul-sonuç cümlesi
5. Ay, yeryüzündeki çocuklara gülümseyerek el salladı.Hayal unsuru
6. Keşke o gün arkadaşıma bağırmasaydım.Pişmanlık
7. Yıllar sonra bile çocukluğumun geçtiği sokağı unutamıyorum.Özlem
8. Bu gidişle yarın yollar buz tutacak.Tahmin

Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

❓ Neden-sonuç ile amaç-sonuç cümleleri nasıl ayırt edilir?

Neden-sonuç cümlesinde sebep gerçekleşmiş ya da var olan bir durumdur: Hasta olduğu için okula gitmedi. Amaç-sonuç cümlesinde ise ulaşılmak istenen, henüz gerçekleşmemiş bir hedef vardır: İyileşmek için ilacını içti.

❓ Öznel ve nesnel cümle nedir?

Nesnel cümleler doğruluğu herkes tarafından kontrol edilebilen bilgileri aktarır. Öznel cümleler ise kişisel görüş, duygu ve yorumları anlatır ve kişiden kişiye değişebilir.

❓ Hayıflanma ile pişmanlık arasındaki fark nedir?

Pişmanlıkta kişi yaptığı bir davranıştan dolayı üzüntü duyar. Hayıflanmada ise yapamadığı, kaçırdığı bir şey için üzülür.

❓ Cümle ayırma sorularında nelere dikkat edilmelidir?

Ayrılan cümlelerde asıl cümledeki bütün bilgiler yer almalı, yeni bir bilgi eklenmemeli ve hiçbir bilgi değiştirilmemelidir.

❓ Cümle genişletme nedir?

Cümle genişletme, bir cümleye kişi, zaman, yer, amaç, neden, durum gibi unsurlar eklenerek anlamın ayrıntılandırılmasıdır. Bu unsurların çıkarılmasına ise cümle daraltma denir.

❓ Gerçek ve hayal unsuru nasıl ayırt edilir?

Günlük hayatta yaşanabilecek varlık ve olaylar gerçek unsurdur. İnsan dışındaki varlıkların konuşması, insan gibi davranması veya olağanüstü olaylar ise hayal unsurudur.

Hazırlayan: Bilal KIŞ