6. Sınıf Sözcükte Anlam Konu Anlatımı
6. sınıf Türkçe dersi Sözcükte Anlam konusu, bu sayfada Bilal Kış tarafından Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli'ne uygun olarak 15 başlık altında anlatılmıştır. Çok anlamlılık, gerçek, mecaz ve terim anlam, ikileme, pekiştirme ve yansıma sözcükler ile somut-soyut ve nicel-nitel anlam açıklamalar, uyarılar ve bol örnekle verilmiştir.
🗺️ Kavram Haritası
Bir kutucuğa tıklayarak ilgili bölüme gidebilirsiniz.
1. Çok Anlamlılık
Bir sözcüğün birden çok anlamda kullanılmasına çok anlamlılık denir.
Sözcükler yakın anlam, mecaz anlam, terim anlam ya da anlam genişlemesi yoluyla çok anlamlılık özelliği kazanır.
“Açmak” sözcüğünün birkaç anlamı
- Odanın havası ağırlaşınca pencereyi açtım. (Bir şeyi kapalı durumdan açık duruma getirmek)
- Kar küreme araçları kapanan köy yolunu açtı. (Engeli kaldırmak)
- Dayım, mahallemizde küçük bir kırtasiye açtı. (Bir iş yerini işler duruma getirmek)
- Haberleri izlemek için televizyonu açtı. (Bir aygıtı çalıştırmak)
- Ressam, maviyi biraz beyazla açtı. (Rengin koyuluğunu azaltmak)
- Duvara asılan sarı perde salonu çok açtı. (Yakışmak, güzel göstermek)
- Bahçe duvarına küçük bir kapı açtık. (Geçit sağlamak)
- Derdini en yakın arkadaşına açtı. (İçini dökmek)
💡 Bilgilendirme
Çok anlamlı bir sözcüğün hangi anlamda kullanıldığını cümlenin bütününe bakarak anlarız. Sözlükte ilk sırada verilen anlam genellikle sözcüğün gerçek anlamıdır.
2. Gerçek Anlam
Sözcüğün sözlükteki ilk anlamına ve bu anlamdan tamamen uzaklaşmadan kazandığı yeni anlamlara gerçek anlam denir.
Örnekler:
- Buzdolabından çıkardığım soğuk suyu bir dikişte içtim.
- Kasap, eti keskin bir bıçakla doğradı.
- Kedim, yumuşak minderin üstünde uyuyakaldı.
- Salatadaki biber o kadar acı ki gözlerim yaşardı.
- Elektrikler kesilince oda karanlık kaldı.
- Kardeşim kumbarasının boş olduğunu görünce şaşırdı.
3. Mecaz Anlam
Sözcüğün gerçek anlamından tamamen uzaklaşarak kazandığı yeni anlamlara mecaz anlam denir.
Örnekler:
- Yeni komşumuz bize çok soğuk davrandı. (İlgisiz, sevimsiz)
- Arkadaşımın keskin zekâsı herkesi şaşırttı. (Çabuk ve derinden kavrayan)
- Öğretmenimiz hatamızı yumuşak bir dille söyledi. (Kırıcı olmayan)
- Bu acı haber hepimizi derinden üzdü. (Üzücü)
- Adamın karanlık işlerle uğraştığı ortaya çıktı. (Gizli ve kötü)
- Bu boş sözlere artık kimse inanmıyor. (Anlamsız, gerçekleşmeyecek)
💡 Bilgilendirme
Yukarıdaki soğuk, keskin, yumuşak, acı, karanlık, boş sözcükleri “Gerçek Anlam” bölümünde ilk anlamlarıyla, bu bölümde ise mecaz anlamlarıyla kullanılmıştır. Aynı sözcük cümleye göre gerçek ya da mecaz anlam kazanabilir.
4. Terim Anlam
Bilim, sanat, spor ve meslek dallarıyla ilgili özel anlamlı sözcüklere terim denir.
Örnekler:
- Üçgenin iç açılarının toplamı 180 derecedir. (Matematik terimi)
- Hücrenin çekirdeği kalıtsal bilgileri taşır. (Fen bilimleri terimi)
- Oyuncu, korner atışından gelen topla gol attı. (Futbol terimi)
- Şair, dizelerini aynı uyakla bitirmiş. (Edebiyat terimi)
- Sanık, hâkimin karşısına çıktı. (Hukuk terimi)
- Doktor, kırılan kola alçı yaptı. (Tıp terimi)
- Cümlede işi yapan ögeye özne denir. (Dil bilgisi terimi)
- Koro, şarkının nakarat bölümünü hep birlikte söyledi. (Müzik terimi)
⚠️ Uyarı
Bir sözcüğün terim olabilmesi için mutlaka bir bilim, sanat, spor veya meslek dalıyla ilgili özel anlamda kullanılması gerekir.
- Çocuklar kumsalda kumdan bir kale yaptı. (Terim değil)
- Forvet, topu sert bir vuruşla kaleye gönderdi. (Terim)
⚠️ Uyarı
Bilim, meslek, spor veya sanat dalının adı terim olmaz.
- Kardeşim biyoloji öğretmeni olmak istiyor. (Terim değil)
- Bu hafta müzik dersinde yeni bir şarkı öğrendik. (Terim değil)
⚠️ Uyarı
Bir sözcük birden fazla alanda terim olabilir.
- Cisme uygulanan kuvvet newton birimiyle ölçülür. (Fen bilimleri)
- Bir sayının ikinci kuvveti, o sayının karesidir. (Matematik)
- Ülkemizin kara, deniz ve hava kuvvetleri törende yürüdü. (Askerlik)
5. İkilemeler
Anlamın gücünü artırmak ve pekiştirmek için sözcüklerin değişik ilişkilerle tekrarlanarak kullanılmasına ikileme denir.
İkilemelerin arasına hiçbir noktalama işareti konmaz.
Örnekler:
- eski püskü
- irili ufaklı
- tek tük
- düşe kalka
- apar topar
- salkım saçak
- yarım yamalak
- kapı kapı
İkilemelerin Yapılışı
- Aynı sözcüğün tekrarıyla: Bebek emekleye emekleye yanıma geldi.
- Biri olumlu biri olumsuz sözcüklerle: Eve varır varmaz ödevlerinin başına oturdu.
- Yakın anlamlı sözcüklerle: Kardeşim kırık dökük oyuncaklarını bir kutuya topladı.
- Eş anlamlı sözcüklerle: Sabahtan beri evden ses seda çıkmıyor.
- Zıt anlamlı sözcüklerle: Sınavın sonucunu az çok tahmin ediyordum.
- Biri anlamlı biri anlamsız sözcüklerle: Bahçenin köşesi çer çöp doluydu.
- İkisi de anlamsız sözcüklerle: Çekmecede bir sürü ıvır zıvır vardı.
- Yansıma sözcüklerle: Kedi yavruları koridorda pıtır pıtır koşturuyordu.
6. Pekiştirmeler
Bir sözcüğün anlamını kuvvetlendirmek amacıyla o sözcüğün tekrarlanmasına veya o sözcüğe ilaveler yapılmasına pekiştirme denir.
Türkçede pekiştirme üç şekilde yapılır.
a) “m, p, r, s” ünsüzleriyle
Sözcüğün ilk ünlüsüne kadar olan bölümü başa alınır ve araya m, p, r, s ünsüzlerinden uygun olanı getirilir.
- siyah → simsiyah (si + m + siyah)
- kara → kapkara (ka + p + kara)
- mor → mosmor (mo + s + mor)
- sarı → sapsarı (sa + p + sarı)
- Fırtınadan önce gökyüzü kapkara bulutlarla kaplandı.
- Ağaçtaki erikler mosmor olmuş.
b) İkilemeler yoluyla
- Bahçeye çıkınca derin derin nefes aldı.
- Dedem bize gençlik yıllarını uzun uzun anlattı.
c) İkilemelerin arasına “mı” getirilerek
- Karşımızdaki dağ yüksek mi yüksek.
- Annemin ördüğü atkı sıcak mı sıcak.
7. Çağrışım Yapan Sözcükler
Çağrışım yapan sözcükler, bir sözcüğün zihinde başka bir sözcüğü ya da kavramı hatırlatmasıdır.
Çağrıştırma; anlam ilişkisi, benzer ses yapısı, kullanım bağlamı ya da yaşantısal deneyimlerle oluşabilir.
Örnekler:
- “pul, zarf, postacı” sözcükleri mektubu çağrıştırır.
- “forma, düdük, hakem” sözcükleri maçı çağrıştırır.
- “atkı, eldiven, kardan adam” sözcükleri kışı çağrıştırır.
- “reçete, beyaz önlük, muayene” sözcükleri doktoru çağrıştırır.
- “pusula, harita, sırt çantası” sözcükleri doğa yürüyüşünü çağrıştırır.
💡 Bilgilendirme
Çağrışımlar yaşantılarımıza göre değişebilir. Örneğin “bayram” sözcüğü birine harçlığı, bir başkasına büyüklerin elini öpmeyi hatırlatabilir.
8. Yabancı Sözcüklerin Türkçeleri
Teknolojinin gelişmesi ve kültürler arasındaki etkileşimin artması nedeniyle dilimize yabancı dillerden sözcükler girmektedir.
Bu sözcükler dilimize yerleşmeden onların Türkçe karşılıklarını kullanmak gerekir.
Örnekler:
- selfie → öz çekim
- online → çevrim içi
- offline → çevrim dışı
- mouse → fare
- playlist → çalma listesi
- airbag → hava yastığı
- dizayn → tasarım
- update → güncelleme
- server → sunucu
- spoiler → sürprizbozan
Cümle içinde kullanım
- Ders bitince çevrim içi olarak ödevimi gönderdim. (online yerine)
- Telefonumdaki uygulamanın güncellemesi tamamlandı. (update yerine)
- Lütfen filmin sonunu anlatarak sürprizbozan olma! (spoiler yerine)
9. Doğrudan Zaman Bildiren İfadeler
Metinlerde geçen bazı sözcük ve söz grupları, eylemin ne zaman yapıldığını doğrudan bildirir. Bu ifadeler yükleme “Ne zaman?” sorusu sorularak bulunur.
Örnekler:
- Ninem bu evi 1998 yılında satın almış.
- Kitap fuarı gelecek ay açılacak.
- Sabahın erken saatlerinde balıkçılar denize açıldı.
- Kurban Bayramı’nda dedemlere gideceğiz.
- Teneffüste arkadaşlarımla satranç oynadım.
- Pazar sabahı ailecek kahvaltıya çıktık.
- Leylekler ilkbaharda yuvalarına döner.
- Az önce annem telefonla aradı.
10. Öncelik-Sonralık Bildiren Sözcükler
Metin içinde kullanılan bazı sözcükler cümleye öncelik, esnasında ve sonralık anlamları katar.
Örnekler:
- Öncelikle ellerimizi sabunla yıkadık. (Öncelik)
- Yola çıkmadan evvel arabanın lastiklerini kontrol ettik. (Öncelik)
- Ben bulaşıkları yıkıyordum, o sırada kapı çaldı. (Esnasında)
- Otobüsü beklerken bu arada kitabımın son bölümünü okudum. (Esnasında)
- Sınavı bitirdik, sonra hep birlikte sinemaya gittik. (Sonralık)
- Günlerdir beklenen kar nihayet yağdı. (Sonralık)
Metin İçinde Kullanım
Bahçeye fidan dikmeye karar verdik. Önce toprağı kazıp bir çukur açtık. Daha sonra fidanı çukura yerleştirdik. Babam fidanı tutarken ben de çukuru toprakla doldurdum. En son fidanı bol suyla suladık.
11. Somut Anlam
Duyu organlarımızdan herhangi biriyle kavrayabildiğimiz sözcüklere somut sözcük denir.
Örnekler:
- Yağmurdan sonra gökyüzünde beliren gökkuşağı herkesi büyüledi. (göz, görme)
- Uzaktan gelen davul sesi bayramın geldiğini haber veriyordu. (kulak, işitme)
- Bahçeden gelen hanımeli kokusu bütün odayı sardı. (burun, koklama)
- Bu çorbanın tuzu biraz fazla olmuş. (dil, tatma)
- Ellerimi sobaya yaklaştırınca sıcaklığını hissettim. (ten, dokunma)
12. Soyut Anlam
Duyu organlarımızdan herhangi biriyle kavrayamadığımız, yalnızca zihnimizde var olan kavramları karşılayan sözcüklere soyut sözcük denir.
Örnekler:
- Zor günlerde umudumuzu hiç kaybetmedik.
- Öğretmenimize karşı büyük bir güven duyuyoruz.
- Kardeşinin yeni oyuncağına kıskançlıkla baktı.
- Sanatçının resimlerini hayranlıkla izledik.
- Bu işi bitirmek için biraz sabır gerekiyor.
- Vicdanı rahat olmayan biri huzurla uyuyamaz.
13. Nicel Anlamlı Sözcükler
Nicel anlam; kavramların sayılabilen, ölçülebilen, tartılabilen veya azlığı-çokluğu tespit edilebilen durumlarını ifade eden anlamdır.
Nicel anlamlı sözcükler “Ne kadar? Kaç?” sorularına cevap verir.
Örnekler:
- Bu gölün en derin yeri on metreymiş.
- Pazardan birkaç kilo domates aldık.
- Okulumuzun bahçesi oldukça geniş.
- Bu yıl yağmur az yağınca ekinler kurudu.
- Çantam bugün çok hafif, kitaplarımı unuttum galiba.
- Konser alanı çok kalabalıktı.
14. Nitel Anlamlı Sözcükler
Nitel anlam; kavramların sayılamayan, ölçülemeyen, tartılamayan ancak nasıl olduğunu, özelliğini veya kalitesini belirten anlamdır.
Nitel anlamlı sözcükler “Nasıl?” sorusuna cevap verir.
Örnekler:
- Komşumuz çok nazik bir insandır.
- Annemin yaptığı börek çok lezzetliydi.
- Cesur itfaiyeci, ağaçta mahsur kalan kediyi kurtardı.
- Kardeşimin el yazısı oldukça düzgün.
- Hafta sonu ailecek güzel bir film izledik.
- Dedemin eski saati hâlâ çalışıyor.
🔎 İpucu
Bir sözcüğün nicel mi nitel mi olduğunu anlamak için soru sorun: “Ne kadar? Kaç?” sorusuna cevap veriyorsa nicel, “Nasıl?” sorusuna cevap veriyorsa niteldir. “derin göl” (Ne kadar derin?) nicel, “nazik komşu” (Nasıl bir komşu?) niteldir.
15. Ses Unsuru İçeren (Yansıma) Sözcükler
Doğadaki seslere ve bu seslerden türetilen sözcüklere ses unsuru içeren (yansıma) sözcük denir.
Örnekler:
- Gök gürledi, ardından şiddetli bir yağmur başladı.
- Kediler miyavlayarak mamalarını istedi.
- Gece sessizliğinde duvardaki saatin tiktakları duyuluyordu.
- Köpeğin havlaması bütün sokağı uyandırdı.
- Ocaktaki çaydanlığın fokurtusu mutfaktan geliyordu.
- Arıların vızıltısı bahçeyi doldurmuştu.
💡 Bilgilendirme
Yansıma seslerden türetilen fiiller (gürlemek, miyavlamak, havlamak) ve isimler (vızıltı, fokurtu) de yansıma sözcüktür.
Konuyu pekiştirmek için 6. sınıf sözcükte anlam çalışma kâğıtlarına ve sözcükte anlam testlerine de göz atabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
6. sınıf sözcükte anlam konusu hangi başlıkları kapsar?
Konu; çok anlamlılık, gerçek, mecaz ve terim anlam, ikilemeler, pekiştirmeler, çağrışım yapan sözcükler, yabancı sözcüklerin Türkçeleri, zaman ve öncelik-sonralık bildiren ifadeler, somut ve soyut anlam, nicel ve nitel anlamlı sözcükler ile yansıma sözcükler olmak üzere 15 başlıktan oluşur.
Nicel anlam ile nitel anlam arasındaki fark nedir?
Nicel anlamlı sözcükler sayılabilen, ölçülebilen ya da azlığı-çokluğu belirlenebilen durumları anlatır ve “Ne kadar? Kaç?” sorularına cevap verir: “derin göl”, “birkaç kilo domates”. Nitel anlamlı sözcükler ise bir şeyin nasıl olduğunu, özelliğini anlatır ve “Nasıl?” sorusuna cevap verir: “nazik komşu”, “lezzetli börek”.
Konu anlatımında örnekler var mı?
Evet. Her başlıkta tanımın ardından cümle içinde örnekler verilmiş, sık karıştırılan noktalar uyarı, bilgilendirme ve ipucu kutularıyla açıklanmıştır.
Konuyla ilgili çalışma kâğıdı ve test var mı?
Evet. 6. sınıf sözcükte anlam çalışma kâğıtları ve testleri sitemizde PDF olarak, cevap anahtarlarıyla birlikte ücretsiz indirilebilir.
Hazırlayan: Bilal KIŞ