6. Sınıf Sözcükler Arası Anlam İlişkileri Konu Anlatımı
6. sınıf Türkçe dersi Sözcükler Arası Anlam İlişkileri konusu, bu sayfada Bilal Kış tarafından Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli'ne uygun olarak anlatılmıştır. Eş anlamlı, yakın anlamlı, zıt anlamlı ve eş sesli sözcükler; cümle içindeki kullanımları, sık karıştırılan noktalar ve uyarılarla birlikte örneklerle açıklanmıştır.
🗺️ Kavram Haritası
Bir kutucuğa tıklayarak ilgili bölüme gidebilirsiniz.
1. Eş Anlamlı (Anlamdaş) Sözcükler
Yazılışları ve okunuşları farklı, anlamları aynı olan sözcüklere eş anlamlı (anlamdaş) sözcük denir.
Eş anlamlı sözcükler cümlede birbirinin yerine kullanıldığında anlam değişmez.
Örnekler:
- kural – kaide
- fikir – düşünce
- hayal – düş
- özgürlük – hürriyet
- deneyim – tecrübe
- ırmak – nehir
- savaş – harp
- yoksul – fakir
- sözlük – lügat
- ödül – mükâfat
- sağlık – sıhhat
- cümle – tümce
Cümle içinde kullanım
- Oyunun kaidelerini öğrenmeden başlama. (kaide = kural)
- Kütüphaneden kalın bir lügat ödünç aldım. (lügat = sözlük)
- Yarışmada birinci olanlara mükâfat verildi. (mükâfat = ödül)
2. Yakın Anlamlı Sözcükler
Yazılışları ve okunuşları farklı, anlamları birbirine yakın olan sözcüklere yakın anlamlı sözcük denir.
Bu sözcüklerin anlamları arasında küçük farklar bulunur.
Örnekler:
- esinti – rüzgâr
- rica etmek – yalvarmak
- kırgın – küs
- ses – gürültü
- ılık – sıcak
- dere – ırmak
- yorulmak – tükenmek
- korku – dehşet
- izlemek – gözetlemek
💡 Bilgilendirme
Yakın anlamlı sözcükler arasındaki farkı cümle içinde daha iyi görürüz.
- Akşamüstü bahçede hafif bir esinti vardı. (Hafif hava akımı)
- Şiddetli rüzgâr çatıdaki kiremitleri uçurdu. (Güçlü hava akımı)
3. Karşıt (Zıt) Anlamlı Sözcükler
Anlamca birbirinin tam karşıtı olan sözcüklere karşıt (zıt) anlamlı sözcük denir.
Örnekler:
- zengin – yoksul
- kolay – zor
- eski – yeni
- hızlı – yavaş
- ön – arka
- giriş – çıkış
- derin – sığ
- uzak – yakın
- kalkmak – oturmak
- sevgi – nefret
- barış – savaş
- dolmak – boşalmak
Cümle içinde kullanım
- Sınavın ilk soruları kolay, son soruları ise zordu.
- Salonun giriş kapısı ile çıkış kapısı farklı yerlerdeydi.
⚠️ Uyarı
Zıt anlamlı sözcüklerden biri mecaz anlam kazanırsa aralarında zıtlık ilişkisi olmaz.
- Yorgunluktan derin bir uykuya daldı. / Kayık, sığ suda karaya oturdu. (“Derin” mecaz, “sığ” gerçek anlamda kullanıldığı için zıt anlamlı değildir.)
- Küçük çocuklar havuzun sığ tarafında, büyükler derin tarafında yüzüyordu. (İki sözcük de gerçek anlamda kullanıldığı için zıt anlamlıdır.)
⚠️ Uyarı
Sözcüklerin olumsuzları o sözcüğün zıt anlamlısı değildir.
| Sözcük | Zıt Anlamlısı | Olumsuzu |
|---|---|---|
| bulmak | kaybetmek | bulmamak |
| konuşmak | susmak | konuşmamak |
| yaklaşmak | uzaklaşmak | yaklaşmamak |
| umutlu | karamsar | umutsuz |
4. Eş Sesli (Sesteş) Sözcükler
Yazılışları ve okunuşları aynı fakat kullanıldıkları cümlelere göre anlamları birbirinden tamamen farklı olan sözcüklere eş sesli (sesteş) sözcük denir.
“At”
- Dedem, çiftlikteki atı her sabah tımar eder. (Hayvan)
- Çöpleri geri dönüşüm kutusuna at. (Atmak)
“El”
- Yemekten önce ellerimizi yıkadık. (Organ)
- El ne der diye düşünüp kendi bildiğinden şaşma. (Yabancı, başkası)
“Ekmek”
- Fırından sıcak ekmek aldık. (Yiyecek)
- Köylüler tarlaya buğday ekmek için erkenden kalktı. (Tohumu toprağa atmak)
“Bağ”
- Dedemin bağında üzümler olgunlaştı. (Üzüm yetiştirilen yer)
- Ayakkabımın bağı çözülmüş. (Bağlamaya yarayan şerit)
“Pas”
- Bahçe kapısının menteşesi pas tutmuş. (Metal üzerindeki kızıl katman)
- Kaptan, topu forvete güzel bir pas ile gönderdi. (Topu takım arkadaşına atma)
💡 Bilgilendirme
Eş sesli sözcüklerin anlamları arasında hiçbir ilgi yoktur. Çok anlamlı sözcüklerde ise anlamlar arasında bir bağ bulunur.
⚠️ Uyarı
Düzeltme işareti (^) olan sözcüklerde yazılış ve okunuş farklı olduğundan bu sözcükler eş sesli olmaz.
- Bu zor soruyu küçük kardeşim dahi çözdü. (bile) / Mozart, küçük yaşta beste yapan bir müzik dâhisiydi. (çok zeki kimse)
- Şurada biraz dinlenelim. (bu yakın yer) / Millî Eğitim Şûrası bugün toplandı. (danışma kurulu)
Konuyu pekiştirmek için 6. sınıf sözcükler arası anlam ilişkileri çalışma kâğıtlarına ve testlerine de göz atabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
6. sınıf sözcükler arası anlam ilişkileri konusu hangi başlıkları kapsar?
Konu; eş anlamlı (anlamdaş), yakın anlamlı, karşıt (zıt) anlamlı ve eş sesli (sesteş) sözcükler olmak üzere dört başlıktan oluşur.
Zıt anlamlı sözcüklerden biri mecaz anlamda kullanılırsa ne olur?
Zıtlık ilişkisi için iki sözcüğün de gerçek anlamda kullanılması gerekir. Örneğin “derin uyku” ifadesinde “derin” mecaz anlamdadır. Bu yüzden “sığ su” ifadesindeki “sığ” sözcüğüyle zıt anlamlı sayılmaz.
Konu anlatımında örnekler var mı?
Evet. Her başlıkta örnek sözcükler ve cümle içinde kullanımları verilmiş, sık karıştırılan noktalar uyarı ve bilgilendirme kutularıyla gösterilmiştir.
Konuyla ilgili çalışma kâğıdı ve test var mı?
Evet. 6. sınıf sözcükler arası anlam ilişkileri çalışma kâğıtları ve testleri sitemizde PDF olarak, cevap anahtarlarıyla birlikte ücretsiz indirilebilir.
Hazırlayan: Bilal KIŞ