Anasayfa / 6. SINIF

6. Sınıf Ses Olayları Konu Anlatımı

6. sınıf Türkçe dersi Ses Olayları konusu, bu sayfada Bilal Kış tarafından Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli'ne uygun olarak yedi başlık altında anlatılmıştır. Ünlü daralması ve ünlü düşmesi, ünsüz yumuşaması ve benzeşmesi, ünsüz ve ünlü türemesi ile kaynaştırma ünsüzleri kurallar, istisnalar ve örneklerle açıklanmıştır. Örneklerde ses olayının görüldüğü bölüm kırmızı ile gösterilmiştir.

6. sınıf Türkçe dersi Ses Olayları konusunu yedi başlık altında, açıklamalar ve örneklerle aşağıda bulabilirsiniz. Örneklerde ses olayının görüldüğü bölüm kırmızı ile gösterilmiştir.

🗺️ Kavram Haritası

SES OLAYLARI

Bir kutucuğa tıklayarak ilgili bölüme gidebilirsiniz.

1. Ünlü Daralması

Türkçede “a, e” ile biten sözcükler “-yor” eki aldıklarında “a, e” sesleri daralarak “ı, i, u, ü”ye döner. Buna ünlü daralması denir.

  • başla + yor → başlıyor
  • oyna + yor → oynuyor
  • temizle + yor → temizliyor
  • anla + yor → anlıyor
  • söyle + yor → söylüyor
  • dinle + yor → dinliyor
  • uyuma + yor → uyumuyor
  • gelme + yor → gelmiyor

⚠️ Uyarı

“demek” ve “yemek” fiilleri bazı ekleri aldıklarında da ünlü daralması görülür.

  • de + yor → diyor
  • ye + yor → yiyor
  • de + y + en → diyen
  • ye + y + en → yiyen
  • de + y + ecek → diyecek
  • ye + y + ecek → yiyecek

2. Ünlü Düşmesi (Hece Düşmesi)

Bazı sözcüklerde, ek alma ya da birleşme sırasında bir ünlünün düşmesine ünlü düşmesi denir. Ünlü düşmesi farklı şekillerde görülür:

a) İki heceli bazı sözcükler ünlüyle başlayan bir ek aldığında ikinci hecedeki ünlü düşer.

  • alın + ı → alnı
  • karın + ı → karnı
  • gönül + ü → gönlü
  • beyin + i → beyni
  • isim + i → ismi
  • ömür + ü → ömrü
  • fikir + i → fikri
  • resim + i → resmi

b) Bazı sözcüklerin birleşmesi sırasında ünlü düşmesi görülür.

  • pazar + ertesi → pazartesi
  • kayın + ata → kaynata
  • kahır + olmak → kahrolmak
  • seyir + etmek → seyretmek
  • emir + etmek → emretmek
  • şükür + etmek → şükretmek

c) Bazı sözcüklerde türeme sırasında ünlü düşmesi görülür.

  • devir + il → devril-
  • kıvır + ım → kıvrım
  • kavur + ul → kavrul-
  • ayır + ım → ayrım

⚠️ Uyarı

İkilemelerde ünlü düşmesi olmaz.

  • Kardeşimle göğüs göğüse sarıldık. (“göğse” değil)
  • İki koç alın alına tokuştu. (“alnına” değil)
  • Çocuklar soğukta koyun koyuna uyudu. (“koynuna” değil)

3. Ünsüz Yumuşaması

Türkçede “p, ç, t, k” ile biten sözcükler ünlüyle başlayan bir ek aldıklarında bu sesler yumuşayarak “b, c, d, g, ğ”ye döner. Buna ünsüz yumuşaması denir.

  • çocuk + u → çocuğu
  • sokak + a → sokağa
  • kâğıt + ı → kâğıdı
  • kebap + ı → kebabı
  • ekmek + i → ekmeği
  • dert + i → derdi
  • kulak + ım → kulağım
  • genç + i → genci

⚠️ Uyarı

Tek heceli bazı sözcüklerde yumuşama olmaz.

  • süt + ü → sütü
  • ip + i → ipi
  • ok + u → oku
  • üç + ü → üçü

⚠️ Uyarı

Yabancı dillerden alınmış bazı sözcüklerde yumuşama olmaz.

  • devlet + i → devleti
  • hayat + ı → hayatı
  • ahlak + ı → ahlakı
  • tabiat + ı → tabiatı

⚠️ Uyarı

Özel isimlerde yumuşama yazılışta değil, okunuşta olur.

YazılışOkunuş
Murat’ıMuradı
Burak’ınBurağın
Bilecik’eBileciğe
Halit’eHalide

4. Ünsüz Benzeşmesi (Sertleşmesi)

“f, s, t, k, ç, ş, h, p” ile biten sözcükler “c, d, g” ile başlayan bir ek aldıklarında bu sesler sertleşerek “ç, t, k”ye döner. Buna ünsüz benzeşmesi denir.

🔎 İpucu

Sert ünsüzleri kolayca hatırlamak için şu cümleyi kullanabilirsiniz: “FıSTıKÇı ŞaHaP” (f, s, t, k, ç, ş, h, p)

  • kitap + cı → kitapçı
  • yap + dı → yaptı
  • ağaç + da → ağaçta
  • süt + cü → sütçü
  • geç + di → geçti
  • yaş + da → yaşta
  • kes + gin → keskin
  • bas + gı → baskı

5. Ünsüz Türemesi

Dilimize Arapçadan giren bazı sözcükler ünlüyle başlayan bir ek aldıklarında ya da birleşme sırasında sözcüğün sonundaki ünsüz ikizleşir. Buna ünsüz türemesi denir.

  • zan + etmek → zannetmek
  • sır + ı → sırrı
  • hat + ı → hattı
  • zıt + ı → zıddı
  • had + i → haddi
  • üs + ü → üssü

6. Ünlü Türemesi

Bazı sözcüklerde ek alırken ya da pekiştirme yapılırken araya bir ünlü girmesine ünlü türemesi denir.

a) “-cik” eki alan bazı sözcüklerde

  • Kardeşim bardaktaki sudan azıcık içti. (az + cık → azıcık)
  • Yolun sonunda daracık bir sokağa girdik. (dar + cık → daracık)
  • Gencecik fidanlar rüzgârda eğiliyordu. (genç + cik → gencecik)

b) Bazı pekiştirmeli sözcüklerde

  • Herkes gidince ev yapayalnız kaldı. (yapyalnız → yapayalnız)
  • Bahçeyi çepeçevre çitlerle kapattık. (çepçevre → çepeçevre)

7. Yardımcı Sesler (Kaynaştırma Ünsüzleri)

Türkçede ünlüyle biten sözcükler ünlüyle başlayan bir ek aldıklarında iki ünlü yan yana gelmesin diye araya “y, ş, s, n” seslerinden biri girer. Bu seslere yardımcı ses (kaynaştırma ünsüzü) denir.

  • kale + e → kaleye
  • su + u → suyu
  • oda + ın → odanın
  • kuzu + un → kuzunun
  • kedi + i → kedisi
  • araba + ı → arabası
  • altı + ar → altışar
  • yedi + er → yedişer

💡 Bilgilendirme

“ş” yardımcı sesi yalnızca üleştirme sayılarında (altışar, yedişer, ikişer) kullanılır. “s” sesi ise genellikle iyelik ekinde (kedisi, arabası) görülür.

Konuyu pekiştirmek için 6. sınıf ses olayları çalışma kâğıtlarına da göz atabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

6. sınıf ses olayları konusu hangi başlıkları kapsar?

Konu; ünlü daralması, ünlü düşmesi, ünsüz yumuşaması, ünsüz benzeşmesi, ünsüz türemesi, ünlü türemesi ve kaynaştırma ünsüzleri olmak üzere yedi başlıktan oluşur.

Ünsüz benzeşmesi (sertleşmesi) nasıl anlaşılır?

“f, s, t, k, ç, ş, h, p” sert ünsüzlerinden biriyle biten bir sözcüğe “c, d, g” ile başlayan bir ek gelirse ekin ilk sesi “ç, t, k” olur: kitap + cı → kitapçı, ağaç + da → ağaçta. Sert ünsüzleri “FıSTıKÇı ŞaHaP” cümlesiyle kolayca hatırlayabilirsiniz.

Konu anlatımında istisnalar da var mı?

Evet. Tek heceli ve yabancı kökenli sözcüklerde yumuşama olmaması, özel isimlerde yumuşamanın yalnızca okunuşta görülmesi ve ikilemelerde ünlü düşmesi olmaması gibi istisnalar uyarı kutularıyla gösterilmiştir.

Konuyla ilgili çalışma kâğıdı var mı?

Evet. 6. sınıf ses olayları çalışma kâğıtları sitemizde PDF olarak, cevap anahtarlarıyla birlikte ücretsiz indirilebilir.

Hazırlayan: Bilal KIŞ