Anasayfa / 6. SINIF

6. Sınıf Deyimler, Atasözleri ve Özdeyişler Konu Anlatımı

6. sınıf Türkçe dersi Deyimler, Atasözleri, Özdeyişler ve Sözcük Grupları konusu, bu sayfada Bilal Kış tarafından Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli'ne uygun olarak anlatılmıştır. Deyimlerin ve atasözlerinin özellikleri, deyim ile atasözü arasındaki farklar, özdeyişler ve nezaket ifadeleri ile kalıplaşmamış söz grupları açıklamalar ve anlamlarıyla birlikte verilen örneklerle açıklanmıştır.

6. sınıf Türkçe dersi Deyimler, Atasözleri, Özdeyişler ve Sözcük Grupları konusunu açıklamalar ve örneklerle aşağıda bulabilirsiniz.

🗺️ Kavram Haritası

KALIPLAŞMIŞ VE KALIPLAŞMAMIŞ SÖZLER

Bir kutucuğa tıklayarak ilgili bölüme gidebilirsiniz.

1. Deyimler

Bir durumu veya olayı karşılamak için kullanılan, en az iki sözcükten oluşan kalıplaşmış sözcük gruplarına deyim denir.

Örnekler:

  • Ayağını denk almak (Dikkatli davranmak)
  • Baş başa vermek (Birlikte çalışmak)
  • Ağzı sıkı olmak (Sır saklamak)
  • Gözü tutmak (Beğenmek)
  • Eli kulağında olmak (Çok yakında olmak)
  • Hapı yutmak (Kötü bir duruma düşmek)
  • Yüz vermek (Şımartmak)
  • Ders almak (Bir olaydan sonuç çıkarmak)

2. Deyimlerin Özellikleri

1. Deyimler durum bildirir.

  • Etekleri tutuşmak (Çok telaşlanmak)
  • Kulak misafiri olmak (Bir konuşmayı istemeden duymak)
  • Bir dediği iki olmamak (İsteği hemen yerine getirilmek)

2. Deyimler kalıplaşmıştır.

Sözcükler eş anlamlılarıyla değiştirilemez, sözcüklerin yeri değiştirilemez.

  • “Pireyi deve yapmak” yerine “Pireyi fil yapmak” denemez.
  • “Yüreği ağzına gelmek” yerine “Ağzı yüreğine gelmek” denemez.

3. Deyimler kişiye ve zamana göre çekimlenebilir.

  • Kardeşim küçük bir çizik için yine pireyi deve yaptı.
  • Yarın sabah erkenden yola koyulacağız.

4. Deyimler genellikle mecaz anlamlıdır.

  • Sahneye çıkmadan önce heyecandan eli ayağına dolaştı. (Mecaz anlam)
  • Arkadaşının başarısını bir türlü çekemedi. (Mecaz anlam)

5. Bazı deyimler gerçek anlamlıdır.

  • Bu konuda dedeme akıl danıştım. (Gerçek anlam)
  • Harcadığı paranın hesabını verdi. (Gerçek anlam)

6. Bazı deyimler cümle, bazıları mastar hâlindedir.

  • Ateş olsa cirmi kadar yer yakar. (Cümle hâlinde)
  • Ne şiş yansın ne kebap. (Cümle hâlinde)
  • Dört gözle beklemek (Mastar hâlinde)
  • Burun kıvırmak (Mastar hâlinde)

7. Aynı durum farklı deyimlerle anlatılabilir.

  • Tepesi atmak (Çok sinirlenmek)
  • Kan beynine sıçramak (Çok sinirlenmek)
  • Zıvanadan çıkmak (Çok sinirlenmek)

8. Bazı deyimlerin anlamları birbirinin karşıtıdır.

  • Göze girmek (Beğenilir, sevilir duruma gelmek)
  • Gözden düşmek (Değerini, saygınlığını yitirmek)

3. Atasözleri

Uzun gözlem ve deneyimler sonucu oluşmuş, bilgi ve öğüt veren kalıplaşmış sözlere atasözü denir.
Atasözleri, toplumun asırlar boyu süren gözlem ve tecrübelerinden ortaya çıkmıştır.

Örnekler:

  • Tatlı dil yılanı deliğinden çıkarır. (Güzel ve yumuşak söz en inatçı kişiyi bile yola getirir.)
  • Ne ekersen onu biçersin. (Kişi yaptıklarının karşılığını görür.)
  • Keskin sirke küpüne zarardır. (Öfkeli insan en çok kendine zarar verir.)
  • Akıl akıldan üstündür. (Bir işte başkalarına da danışmak gerekir.)
  • Kervan yolda düzülür. (Bir işe başlamak için her şeyin hazır olmasını beklemek gerekmez.)
  • Her yiğidin bir yoğurt yiyişi vardır. (Herkesin bir işi yapış biçimi farklıdır.)
  • Söz uçar, yazı kalır. (Önemli konular yazıya geçirilmelidir.)
  • Göz görmeyince gönül katlanır. (Görmediğimiz şeyin yokluğuna daha kolay dayanırız.)

4. Atasözlerinin Özellikleri

1. Atasözleri anonimdir.

Atasözlerini söyleyenler belli değildir. Söyleyeni belli olan özlü sözlere özdeyiş (vecize) denir.

  • Kervan yolda düzülür. (Atasözü)
  • Ete kemiğe büründüm, Yunus diye göründüm. (Yunus Emre) (Özdeyiş)

2. Atasözleri kalıplaşmış cümlelerdir.

Sözcüklerin yerleri değiştirilemez, eş anlamlıları kullanılamaz.

  • “Tatlı dil yılanı deliğinden çıkarır.” yerine “Güzel dil yılanı deliğinden çıkarır.” denemez.
  • “Söz uçar, yazı kalır.” yerine “Yazı kalır, söz uçar.” denemez.

3. Atasözleri genellikle mecaz anlamlıdır, bazıları gerçek anlamlıdır.

Mecaz AnlamlıGerçek Anlamlı
Ne ekersen onu biçersin.Söz uçar, yazı kalır.
Keskin sirke küpüne zarardır.Akıl akıldan üstündür.
Kervan yolda düzülür.Sağlam kafa sağlam vücutta bulunur.

4. Bazı atasözleri aynı anlamlıdır.

  • Ne ekersen onu biçersin.
  • Ne verirsen elinle, o gelir seninle.
  • (İki atasözü de kişinin yaptıklarının karşılığını göreceğini anlatır.)

5. Bazı atasözleri anlamca birbirinin karşıtıdır.

  • Ağlamayan çocuğa meme vermezler. (İhtiyacını dile getirmeyen kişiye yardım edilmez, konuşmak gerekir.)
  • Dilini tutan başını kurtarır. (Susmak ve sözüne dikkat etmek insanı beladan korur.)

6. Atasözleri öğüt ve ders verir.

  • Az olsun, öz olsun. (Bir şeyin çokluğu değil, değeri önemlidir.)
  • Bin işit, bir söyle. (Çok dinlemeli, az konuşmalısın.)

Deyim ve Atasözlerinin Karşılaştırılması

Benzer YönleriFarklı Yönleri
Kalıplaşmış söz gruplarıdır.Deyimler durum bildirir, atasözleri öğüt ve ders verir.
Halkın ortak mirasıdır, anonimdir.Atasözleri cümle hâlindedir, deyimlerin çoğu mastar hâlindedir.
Genellikle mecaz anlamlıdır.Deyimler kişiye ve zamana göre çekimlenebilir, atasözleri çekimlenmez.

5. Özdeyiş (Vecize)

Duygu ve düşünceleri özlü bir dille anlatan ve söyleyeni belli olan sözlere özdeyiş (vecize) denir.

Örnekler:

  • Muhtaç olduğun kudret, damarlarındaki asil kanda mevcuttur. (Atatürk)
  • Bir ben vardır bende, benden içeri. (Yunus Emre)
  • Âyinesi iştir kişinin lafa bakılmaz. (Ziya Paşa)
  • Gelin tanış olalım, işi kolay kılalım. (Yunus Emre)

6. Nezaket İfadeleri

Günlük hayatta farklı durum ve olaylar karşısında kullandığımız kibar ve saygılı sözlere nezaket ifadesi denir.

Örnekler:

  • Geçmiş olsun. (Hasta olana)
  • Hoş bulduk. (Misafir olarak gelince)
  • Güle güle. (Birini uğurlarken)
  • Kusura bakmayın. (Özür dilerken)
  • Teşekkür ederim. (İyilik görünce)
  • Zahmet olmazsa… (Rica ederken)
  • Tebrik ederim! (Başarı kazanana)
  • Allah rahmet eylesin. (Vefat eden için)

7. Kalıplaşmamış Söz Grupları

En az iki sözcükten oluşan ve mecazlı söyleyişe sahip olan ama deyimler gibi kalıplaşmamış söz gruplarına kalıplaşmamış söz grubu denir.

Örnekler:

  • Öğretmenimiz, zihnimizde merak kıvılcımları yaktı.
  • Annemin sözleri, içimdeki korku bulutlarını dağıttı.
  • Her yeni dil, dünyaya açılan yeni bir penceredir.
  • Dedemin anlattıkları, geçmişe uzanan bir zaman tüneliydi.

💡 Bilgilendirme

Kalıplaşmamış söz gruplarındaki sözcükler değiştirilebilir. “Merak kıvılcımı” yerine “merak ateşi” de denebilir. Deyimlerde ise böyle bir değişiklik yapılamaz.

Konuyu pekiştirmek için 6. sınıf deyimler ve atasözleri çalışma kâğıtlarına ve deyimler ve atasözleri testlerine de göz atabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

6. sınıf deyimler, atasözleri ve özdeyişler konusu hangi başlıkları kapsar?

Konu; deyimler ve özellikleri, atasözleri ve özellikleri, deyim ile atasözünün karşılaştırılması, özdeyişler, nezaket ifadeleri ve kalıplaşmamış söz grupları başlıklarından oluşur.

Gerçek anlamlı deyim ve atasözü olur mu?

Evet. Deyim ve atasözlerinin çoğu mecaz anlamlıdır, ancak gerçek anlamlı olanlar da vardır. Örneğin “akıl danışmak” ve “hesap vermek” gerçek anlamlı deyimlerdir. “Akıl akıldan üstündür.” ve “Sağlam kafa sağlam vücutta bulunur.” ise gerçek anlamlı atasözleridir.

Konu anlatımında deyim ve atasözlerinin anlamları var mı?

Evet. Örnek olarak verilen deyim ve atasözlerinin anlamları ayraç içinde açıklanmış, özdeyişlerin kime ait olduğu belirtilmiştir.

Konuyla ilgili çalışma kâğıdı ve test var mı?

Evet. 6. sınıf deyimler ve atasözleri çalışma kâğıtları ve testleri sitemizde PDF olarak, cevap anahtarlarıyla birlikte ücretsiz indirilebilir.

Hazırlayan: Bilal KIŞ