6. Sınıf Cümlede Anlam Konu Anlatımı
6. sınıf Türkçe dersi Cümlede Anlam konusu, bu sayfada Bilal Kış tarafından Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli'ne uygun olarak 18 başlık altında anlatılmıştır. Öznel ve nesnel cümleler, amaç, sebep ve koşul-sonuç ilişkileri, kesin yargı ve örtülü anlam ile duygu ve anlam özellikleri açıklamalar ve örneklerle verilmiştir. Örneklerde kırmızı ile gösterilen bölüm ile mavi ile gösterilen bölüm arasındaki ilişkiye dikkat ediniz.
6. sınıf Türkçe dersi Cümlede Anlam konusunu 18 başlık altında, açıklamalar ve örneklerle aşağıda bulabilirsiniz. Örneklerde kırmızı ile gösterilen bölüm ile mavi ile gösterilen bölüm arasındaki ilişkiye dikkat ediniz.
🗺️ Kavram Haritası
Bir kutucuğa tıklayarak ilgili bölüme gidebilirsiniz.
1. Öznel Cümleler
Söyleyenin kendi düşünce veya beğenisini ifade eden cümlelere öznel cümle denir. Bu cümlelerdeki yargılar kişiden kişiye değişir.
Örnekler:
- Satranç, dünyanın en zevkli oyunudur.
- Mavi perdeler odaya çok yakışmış.
- Sonbahar, insana hüzün veren bir mevsimdir.
- Kardeşimin resmi, sergideki en etkileyici eserdi.
- Deniz kenarında yürümek insanı dinlendirir.
- Bu yazın en güzel şarkısını dün radyoda dinledim.
⚠️ Uyarı
Kişinin kendi beğenisini bildirdiği cümleler, “bana göre” ya da “en sevdiğim” gibi ifadelerle kurulsa da özneldir.
- En sevdiğim yemek mantıdır.
- Bana göre en eğlenceli ders beden eğitimidir.
2. Nesnel Cümleler
İçinde söyleyenin duygusunu veya beğenisini barındırmayan, doğruluğu veya yanlışlığı kanıtlanabilir olan cümlelere nesnel cümle denir.
Örnekler:
- Kütüphanemiz hafta sonları saat 18.00’de kapanır.
- Türkiye, üç tarafı denizlerle çevrili bir ülkedir.
- Sınıfımızda on dört kız, on iki erkek öğrenci var.
- Yarın akşamki maç saat 20.00’de başlayacak.
- Ankara ile İstanbul arasında hızlı tren seferleri yapılıyor.
- Su, sıfır derecede donar.
⚠️ Uyarı
Alıntı cümlelerdeki öznel ifadeler cümlenin nesnelliğini etkilemez.
- Teyzem “Bu kek harika olmuş!” dedi. (Nesnel)
- Bu manzara muhteşem, diye fısıldadı arkadaşım. (Nesnel)
- Antrenör “Bugün çok kötü oynadık.” diyerek takımı uyardı. (Nesnel)
3. Amaç-Sonuç Cümleleri
Bir olay veya durumun hangi amaçla gerçekleştiğinin verildiği cümlelere amaç-sonuç cümlesi denir.
“amacıyla, maksadıyla, diye, -mak üzere, -mak için, -maya” gibi sözcük ve eklerle kurulur.
Örnekler:
- Kardeşimi okuldan almak için işten erken çıktım. (Amaç → Sonuç)
- Çiçekleri sulamak üzere bahçeye indi. (Amaç → Sonuç)
- Sesini daha iyi duyurmak amacıyla mikrofona yaklaştı. (Amaç → Sonuç)
- Yeni çıkan kitaplara bakmaya kitapçıya uğradık. (Amaç → Sonuç)
- Herkes görsün diye duyuruyu panoya astı. (Amaç → Sonuç)
4. Sebep (Neden)-Sonuç Cümleleri
Bir eylemin yapılma nedeniyle birlikte anlatıldığı cümlelere sebep-sonuç cümlesi denir.
“sebebiyle, nedeniyle, diye, çünkü, -dığı için, -ınca, -dığından” gibi sözcük ve eklerle kurulur.
Örnekler:
- Kar yağışı nedeniyle okullar tatil edildi. (Sebep → Sonuç)
- Uykusuz kaldığından derste esneyip duruyordu. (Sebep → Sonuç)
- Kaybolan kedisini bulunca sevinçten ağladı. (Sebep → Sonuç)
- Merdivenden düştüğü için dizini incitti. (Sebep → Sonuç)
- Toplantıya katılamadı çünkü treni kaçırmıştı. (Sonuç → Sebep)
💡 Bilgilendirme
Amaç henüz gerçekleşmemiş bir hedeftir. Sebep ise gerçekleşmiş bir durumdur.
- Kitabı bitirmek için geç yattım. (Kitap henüz bitmemiş: amaç)
- Kitabı bitirdiğim için rahat uyudum. (Kitap bitmiş: sebep)
5. Koşul-Sonuç Cümleleri
Bir eylemin gerçekleşmesinin başka bir eylemin yapılmasına bağlı olduğu cümlelere koşul-sonuç cümlesi denir.
“şartıyla, koşuluyla, ancak, yalnız, -se, -ınca, -dıkça” gibi sözcük ve eklerle kurulur.
Örnekler:
- Düzenli uyursan sabahları daha dinç kalkarsın. (Koşul → Sonuç)
- Odanı toplaman şartıyla arkadaşların gelebilir. (Koşul → Sonuç)
- Antrenman yaptıkça kasların güçlenir. (Koşul → Sonuç)
- Yağmur durursa bisiklete bineriz. (Koşul → Sonuç)
- Bilgisayarımı kullanabilirsin yalnız dosyalarımı silme. (Sonuç → Koşul)
6. Gerçek ve Hayal Unsuru İfadeler
Yaşanması mümkün olan olayları anlatan cümlelere gerçek ifadeler, yaşanması mümkün olmayan, zihnimizde kurguladığımız olağanüstü olayları anlatan cümlelere hayal unsuru ifadeler denir.
| Gerçek İfadeler | Hayal Unsuru İfadeler |
|---|---|
| Kuşlar yuva yapmak için çalı çırpı topladı. | Sokak lambası, yalnız kalan kediye ışığını hediye etti. |
| Annem bahçedeki domatesleri topladı. | Kitaplarım gece rafta toplantı yaptı. |
| Fırtına yüzünden elektrikler kesildi. | Güneş, bulutlarla saklambaç oynuyordu. |
7. Karşılaştırma Cümleleri
Birden fazla durum, varlık veya kavramın bir yönüyle karşılaştırıldığı cümlelere karşılaştırma cümlesi denir. Bazen bir varlığın eski ve yeni durumları da karşılaştırılabilir.
Örnekler:
- Uçak, gemiden çok daha hızlı bir ulaşım aracıdır. (Uçak ve gemi hız yönünden karşılaştırılmış.)
- Sınıfın en uzun boylu öğrencisi Efe’dir. (Öğrenciler boy yönünden karşılaştırılmış.)
- Bu yılki karpuzlar geçen yılki kadar tatlı değil. (İki yılın karpuzları tat yönünden karşılaştırılmış.)
- Mahallemiz eskiden bu kadar gürültülü değildi. (Mahallenin eski ve yeni durumu karşılaştırılmış.)
8. Benzetme Cümleleri
Aralarında anlam ilişkisi olan iki varlıktan zayıf olanı özellik bakımından güçlü olana benzeten cümlelere benzetme cümlesi denir.
Örnekler:
- Kardeşim kedi gibi sessizce odaya girdi.
- Kar yağınca bütün ova beyaz bir örtü gibi göründü.
- Babamın sesi gök gürültüsü gibi gürdü.
- Dedemin bahçesi küçük bir cennet gibiydi.
- Çocuk, kırlarda ceylan gibi koşuyordu.
- Kütüphane, bir bilgi denizidir. (“Gibi” kullanılmadan benzetme yapılmış.)
9. Yakın Anlamlı Cümleler
Aynı veya çok benzer bir düşünceyi, duyguyu ya da mesajı farklı kelimeler ve farklı cümle yapıları kullanarak ifade eden cümlelere yakın anlamlı cümleler denir.
Bu cümlelerde vurgulanan ana fikir aynıdır. Yalnızca ifade ediliş şekli değişir.
1. Cümle: Kitap okumayan insanın hayal dünyası dar kalır.
2. Cümle: Okumak, insanın hayal gücünü genişleten en etkili yoldur.
Açıklama: İki cümle de okumanın hayal gücünü geliştirdiğini anlatır. İlk cümle bu düşünceyi olumsuz bir durum üzerinden, ikinci cümle ise olumlu bir durum üzerinden iletmektedir.
10. Karşıt Anlamlı Cümleler
Aynı konu veya durum hakkında birbiriyle tamamen zıt, çelişen yargılar içeren cümlelere karşıt anlamlı cümleler denir.
Bu cümlelerden biri doğru kabul edildiğinde diğerinin yanlış olması gerekir.
1. Cümle: Teknoloji, insanları birbirine her zamankinden daha çok yaklaştırmıştır.
2. Cümle: Teknoloji, insanların birbirinden giderek uzaklaşmasına yol açmıştır.
Açıklama: İlk cümle teknolojinin insanları yakınlaştırdığını, ikinci cümle ise uzaklaştırdığını savunur. İki yargı birbiriyle çelişir.
11. Cümledeki Kesin Yargı
Cümleden ulaşılabilecek kesin yargı; cümlede açıkça verilen bilgi ve ipuçlarından hareketle hiçbir şüpheye, yoruma veya tahmine yer bırakmadan ulaşılan sonuçtur.
Elif, bu yıl da okulun satranç turnuvasında finale kaldı.
✅ Çözüm
Bu cümleden çıkarılabilecek kesin yargılar:
- Elif daha önce de bu turnuvada finale kalmıştır.
- Okulun satranç turnuvası ilk kez düzenlenmemektedir.
- Elif satranç oynamayı bilmektedir.
⚠️ Uyarı
Bu cümleden “Elif turnuvayı kazanacaktır.” yargısına ulaşılamaz. Çünkü cümlede finalin sonucuyla ilgili bir bilgi yoktur, bu yalnızca bir tahmindir.
12. Cümle Oluşturma
Bu tür sorularda karışık verilen sözcüklerden anlamlı ve kurallı cümleler yapılması istenir. Önce yargı bildiren sözcük cümle sonuna konur, diğer sözcükler anlam ilişkilerine göre sıralanır.
bir – dostluk – güçlenen – bağdır – paylaştıkça
Çözüm: “bağdır” sözcüğü yüklem olmaya uygundur ve en sona yazılır. Doğru sıralama: “Dostluk, paylaştıkça güçlenen bir bağdır.”
güne – sabah – zinde – insanı – yürüyüşü – başlatır
Çözüm: “başlatır” sözcüğü yüklemdir. Doğru sıralama: “Sabah yürüyüşü insanı güne zinde başlatır.”
13. Cümle Tamamlama
Bu tür sorularda boş bırakılan yere getirilecek sözcük veya sözcük grubu, cümledeki bağlamdan hareketle bulunur.
Örnekler:
- Gülmek, en ucuz - - - -. (Boşluğa anlama göre “ilaçtır” sözcüğü yazılmalıdır.)
- Yorgunluk, işini seven insanı - - - -. (Boşluğa anlama göre “yıldırmaz” sözcüğü yazılmalıdır.)
- Güzel bir söz, kırılmış kalpleri - - - -. (Boşluğa anlama göre “onarır” sözcüğü yazılmalıdır.)
14. Cümle Birleştirme
İki cümle birleştirilirken iki cümlede verilen anlamın tam olarak aktarılmasına dikkat edilmelidir.
1. Cümle: Kardeşim resim yarışmasına katıldı.
2. Cümle: Kardeşim yarışmada mansiyon ödülü aldı.
Anlamca birleştirilmiş hâli: Resim yarışmasına katılan kardeşim mansiyon ödülü aldı.
1. Cümle: Köyümüzde eski bir değirmen vardı.
2. Cümle: Değirmen geçen yıl onarıldı.
Anlamca birleştirilmiş hâli: Köyümüzdeki eski değirmen geçen yıl onarıldı.
15. Cümle Ayırma
Bir cümle ikiye ayrılırken cümledeki anlamın tamamının yeni iki cümle içinde aktarılmasına dikkat edilmelidir.
Birleşik cümle: Yıllarca yurt dışında yaşayan teyzem, emekli olunca memleketine döndü.
Ayrılmış hâli: 1. Teyzem yıllarca yurt dışında yaşadı. 2. Emekli olunca memleketine döndü.
Birleşik cümle: Akşam yağan dolu, bahçedeki fideleri tamamen ezdi.
Ayrılmış hâli: 1. Akşam dolu yağdı. 2. Dolu, bahçedeki fideleri tamamen ezdi.
16. Örtülü Anlam
Cümlede açıkça söylenmeyen ama o cümleden ulaşabileceğimiz anlamlara örtülü anlam denir.
Örnekler:
- Toplantıya yalnız Kerem geç kaldı. (Diğerleri zamanında geldi.)
- Annem bile bu şakaya güldü. (Annem kolay kolay gülmez, başkaları da gülmüştür.)
- Kardeşim hâlâ uyuyor. (Kardeşimin çoktan uyanmış olması beklenirdi.)
- Bu yaz da tatilde Antalya’ya gittik. (Önceki yıllarda da Antalya’ya gitmiştik.)
17. Cümleye Hâkim Olan Duygu
a) Korku Cümlesi
Bir tehlike veya tehlike düşüncesi karşısında duyulan kaygıyı belirten cümlelerdir.
- Gece ormandan gelen uluma sesini duyunca tüylerim diken diken oldu.
- Asansör katlar arasında durunca kalbim yerinden çıkacak gibi oldu.
b) Üzüntü Cümlesi
Olması istenmeyen olaylardan doğan burkuntuyu ifade eden cümlelerdir.
- Özenle büyüttüğüm çiçeğin kuruduğunu görünce boğazım düğümlendi.
- En yakın arkadaşım başka şehre taşınınca günlerce kendime gelemedim.
c) Şaşkınlık Cümlesi
Beklenmedik bir durum karşısında duyulan hayret ve inanamama duygusunu ifade eden cümlelerdir.
- Kapıyı açınca karşımda bütün sınıfı görünce ne diyeceğimi bilemedim!
- Küçük kardeşimin tek başına kek yaptığını görünce ağzım açık kaldı!
ç) Öfke Cümlesi
Bir durum veya davranış karşısında duyulan kızgınlığı dışa vuran cümlelerdir.
- Sıramdaki yazıları kim sildiyse sinirden çıldıracağım!
- Bıktım artık, yine mi ayakkabılarını ortada bıraktın!
d) Mutluluk Cümlesi
Güzel bir olay karşısında duyulan sevinç, neşe ve huzuru dile getiren cümlelerdir.
- Yıllar sonra köyümüze dönünce içim içime sığmadı.
- Annemin hazırladığı sürprizi görünce sevinç gözyaşlarımı tutamadım.
e) Tiksinme Cümlesi
Bir durum veya nesne karşısında duyulan iğrenme ve rahatsızlığı dile getiren cümlelerdir.
- Çöp kutusunun etrafında uçuşan sinekleri görünce midem kalktı.
- Ayakkabıma yapışan sakızı fark edince yüzümü ekşittim.
18. Cümlenin İfade Ettiği Anlam Özellikleri
a) Küçümseme Cümlesi
Bir kişiye, işe veya nesneye değer vermeyerek onu hafife almayı ifade eden cümlelerdir.
- Onun bu karalamasına resim mi denir?
- Üç tur koşunca kendini maratoncu sanıyor.
b) Varsayım Cümlesi
Henüz gerçekleşmemiş bir olayı olmuş gibi düşünmeyi bildiren cümlelerdir.
- Farz et ki yarın sabah bir kuş olarak uyandın.
- Tutalım ki bütün kitapları okudun, sonra ne yapacaksın?
c) Öneri Cümlesi
Bir sorunu çözmek veya daha iyisini yapmak için tavsiyede bulunmayı bildiren cümlelerdir.
- Sınav kaygını azaltmak için derin nefes egzersizleri yapabilirsin.
- Bilgisayar başında çok oturuyorsan ara sıra kalkıp yürümeni öneririm.
ç) Beklenti Cümlesi
Gerçekleşmesi beklenen bir durumun henüz gerçekleşmeden önce ifade edildiği cümlelerdir. İkiye ayrılır:
- Gerçekleşmemiş beklenti: Takımımızın şampiyon olacağını sanıyordum. (Takım şampiyon olamamış.)
- Gerçekleşmiş beklenti: Takımımızın şampiyon olacağını biliyordum, nitekim oldu.
d) Tahmin Cümlesi
Tecrübe, gözlem ve bazı işaretlere dayanarak olacak ya da olmuş şeyleri kestirmeyi bildiren cümlelerdir.
- Yollar ıslak, gece yağmur yağmış olmalı.
- Kardeşimin gözleri kızarmış, galiba uykusunu alamamış.
e) Olasılık (İhtimal) Cümlesi
Gerçekleşmesi kesin olmayan bir durumu bildiren cümlelerdir.
- Hafta sonu belki müzeye gideriz.
- Kargo muhtemelen yarın elimize ulaşır.
f) Terk Edilmiş Alışkanlık Cümlesi
Geçmişte düzenli olarak yapılan ancak artık yapılmayan eylemleri ifade eden cümlelerdir.
- Çocukken her yaz dedemin bahçesinde kiraz toplardık.
- Babam eskiden her sabah gazete okurdu.
g) Gereklilik Cümlesi
Bir eylemin yapılmasının gerekli ve zorunlu olduğunu ifade eden cümlelerdir.
- Ödevini teslim etmeden önce kontrol etmelisin.
- Kışın arabaya kar lastiği takmak gerekir.
ğ) Azımsama Cümlesi
Bir şeyin miktar bakımından yetersiz ve az bulunduğunu ifade eden cümlelerdir.
- Bu kadarcık su, koca bahçeyi nasıl sulasın?
- Bütün bir yaz tatilinde yalnızca bir kitap mı bitirdin?
h) Sitem Cümlesi
Bir kimseye, yaptığı bir davranışın veya sözün kırgınlık uyandırdığını doğrudan o kişiye belirten cümlelerdir.
- Hastalandığımı duymuşsun da bir kez olsun arayıp sormadın.
- Doğum günüme gelmeyeceğini neden önceden söylemedin?
ı) Yakınma (Şikâyet) Cümlesi
Bir kimsenin davranışından ya da bir durumdan duyulan rahatsızlığı başkasına anlatmayı, şikâyet etmeyi bildiren cümlelerdir.
- Kardeşim hiç yardım etmiyor, bütün işler bana kalıyor.
- Üst kattaki komşularımızın gürültüsünden gece uyuyamıyoruz.
🔎 İpucu
Sitemde kırgınlık doğrudan karşıdaki kişiye söylenir (“Neden aramadın?”). Yakınmada ise rahatsızlık genellikle başkasına anlatılır, şikâyet edilir (“Hiç aramıyor.”).
Konuyu pekiştirmek için 6. sınıf cümlede anlam çalışma kâğıtlarına ve cümlede anlam testlerine de göz atabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
6. sınıf cümlede anlam konusu hangi başlıkları kapsar?
Konu; öznel ve nesnel cümleler, amaç, sebep ve koşul-sonuç cümleleri, gerçek ve hayal unsuru ifadeler, karşılaştırma ve benzetme, yakın ve karşıt anlamlı cümleler, kesin yargı, cümle oluşturma, tamamlama, birleştirme ve ayırma, örtülü anlam, duygu cümleleri ve cümlenin ifade ettiği anlam özellikleri olmak üzere 18 başlıktan oluşur.
Sitem ile yakınma arasındaki fark nedir?
Sitemde kırgınlık doğrudan karşıdaki kişiye söylenir: “Hastalandığımı duymuşsun da bir kez olsun aramadın.” Yakınmada ise bir kişiden ya da durumdan duyulan rahatsızlık başkasına anlatılır, şikâyet edilir: “Kardeşim hiç yardım etmiyor, bütün işler bana kalıyor.”
Konu anlatımında örnekler var mı?
Evet. Her başlıkta örnek cümleler verilmiş, sık karıştırılan konular uyarı, bilgilendirme ve ipucu kutularıyla gösterilmiştir.
Konuyla ilgili çalışma kâğıdı ve test var mı?
Evet. 6. sınıf cümlede anlam çalışma kâğıtları ve testleri sitemizde PDF olarak, cevap anahtarlarıyla birlikte ücretsiz indirilebilir.
Hazırlayan: Bilal KIŞ