5. Sınıf Sözcükler Arası Anlam İlişkileri Konu Anlatımı
5. sınıf Türkçe dersi Sözcükler Arası Anlam İlişkileri konusu, bu sayfada Bilal Kış tarafından Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli’ne uygun olarak anlatılmıştır. Eş anlamlı, yakın anlamlı, zıt anlamlı ve eş sesli sözcükler; cümle içindeki kullanımları, sık karıştırılan noktalar ve uyarılarla birlikte örneklerle açıklanmıştır.
🗺️ KAVRAM HARİTASI SÖZCÜKLER ARASI ANLAM İLİŞKİLERİ | ||
|---|---|---|
🔵 Anlamca Aynı ya da Yakın | 🟢 Anlamca Karşıt | 🟠 Sesçe Aynı |
Eş Anlamlı Sözcükler Yazılışı farklı, anlamı aynı Örn.: okul – mektep | Karşıt (Zıt) Anlamlı Sözcükler Anlamca birbirinin tam tersi Örn.: erken – geç | Eş Sesli (Sesteş) Sözcükler Yazılışı ve okunuşu aynı, anlamı tamamen farklı Örn.: yaz (mevsim) – yaz (yazmak) |
Yakın Anlamlı Sözcükler Anlamları birbirine yakın Örn.: bakmak – süzmek | ||
1. Eş Anlamlı (Anlamdaş) Sözcükler
Yazılışları ve okunuşları farklı, anlamları aynı olan sözcüklere eş anlamlı (anlamdaş) sözcük denir.
Eş anlamlı sözcükler cümlede birbirinin yerine kullanıldığında anlam değişmez.
Örnekler:
okul – mektep
öğrenci – talebe
sınav – imtihan
yıl – sene
doğa – tabiat
örnek – misal
armağan – hediye
zaman – vakit
soru – sual
ad – isim
hekim – doktor
vatan – yurt
Cümle içinde kullanım
Dedem, çocukluğunda köyündeki küçük mektebe gidermiş. (mektep = okul)
Öğretmenimiz derste güzel bir misal verdi. (misal = örnek)
Hafta sonu ailemle tabiat yürüyüşüne çıktık. (tabiat = doğa)
💡 Bilgilendirme |
|---|
Eş anlamlı sözcüklerden birini cümleden çıkarıp yerine diğerini koyduğumuzda cümlenin anlamı bozulmaz. “Bu yıl çok kitap okudum.” ile “Bu sene çok kitap okudum.” cümleleri aynı anlamı taşır. |
2. Yakın Anlamlı Sözcükler
Yazılışları ve okunuşları farklı, anlamları birbirine yakın olan sözcüklere yakın anlamlı sözcük denir.
Bu sözcüklerin anlamları tam olarak aynı değildir, aralarında küçük anlam farkları bulunur.
Örnekler:
bakmak – süzmek
sevmek – hoşlanmak
korkmak – ürkmek
yemek – atıştırmak
bağırmak – haykırmak
yorgun – bitkin
söylemek – fısıldamak
yağmur – sağanak
💡 Bilgilendirme |
|---|
Yakın anlamlı sözcükler arasındaki farkı cümle içinde daha iyi görürüz. ▸ Kedi, pencereden bahçeye baktı. (Gözünü bir yere çevirmek) ▸ Kedi, kuşu dikkatle süzdü. (Bir şeye inceleyerek uzun uzun bakmak) |
3. Karşıt (Zıt) Anlamlı Sözcükler
Anlamca birbirinin tam karşıtı olan sözcüklere karşıt (zıt) anlamlı sözcük denir.
Örnekler:
açık – kapalı
erken – geç
ağır – hafif
yaşlı – genç
ıslak – kuru
uzun – kısa
çalışkan – tembel
inmek – çıkmak
gülmek – ağlamak
dolu – boş
kazanmak – kaybetmek
gece – gündüz
Cümle içinde kullanım
Bu sabah okula erken gittim ama arkadaşım geç kaldı.
Havuzdan çıkınca ıslak mayomu çıkarıp kuru kıyafetlerimi giydim.
⚠️ Uyarı |
|---|
Zıt anlamlı sözcüklerden biri mecaz anlam kazanırsa aralarında zıtlık ilişkisi olmaz. Zıtlık için iki sözcüğün de gerçek anlamda kullanılması gerekir. ▸ Arkadaşının soğuk tavrı onu çok üzdü. / Annem bize sıcak süt hazırladı. (“Soğuk” mecaz, “sıcak” gerçek anlamda kullanıldığı için zıt anlamlı değildir.) ▸ Bavulun ağır olanını babam taşıdı. / Hafif olan bavulu ben aldım. (İki sözcük de gerçek anlamda kullanıldığı için zıt anlamlıdır.) |
⚠️ Uyarı |
|---|
Bir sözcüğün olumsuzu, o sözcüğün zıt anlamlısı değildir. |
Sözcük | Zıt Anlamlısı | Olumsuzu |
|---|---|---|
açmak | kapatmak | açmamak |
girmek | çıkmak | girmemek |
uyumak | uyanmak | uyumamak |
bilgili | cahil | bilgisiz |
neşeli | kederli | neşesiz |
4. Eş Sesli (Sesteş) Sözcükler
Yazılışları ve okunuşları aynı olduğu hâlde, kullanıldıkları cümleye göre anlamları birbirinden tamamen farklı olan sözcüklere eş sesli (sesteş) sözcük denir.
“Yaz”
Yaz tatilinde dedemin köyüne gideceğiz. (Mevsim)
Adını ve soyadını kâğıdın üstüne yaz. (Yazmak)
“Gül”
Bahçemizdeki kırmızı gül açmış. (Çiçek)
Fotoğraf çekilirken biraz gül lütfen. (Gülmek)
“Çay”
Kahvaltıda annemin demlediği çayı içtik. (İçecek)
Köyün yanından küçük bir çay akıyordu. (Irmaktan küçük akarsu)
“Dolu”
Ceviz büyüklüğünde dolu yağınca arabalar zarar gördü. (Buz parçası şeklinde yağış)
Kütüphanedeki raflar kitaplarla dolu. (Boş olmayan)
“Bin”
Kumbaramda bin lira birikmiş. (Sayı)
Otobüs geldi, hemen bin. (Binmek)
💡 Bilgilendirme |
|---|
Eş sesli sözcükler ile çok anlamlı sözcükler karıştırılmamalıdır. Çok anlamlı bir sözcüğün anlamları arasında bir ilgi bulunur. Eş sesli sözcüklerin anlamları arasında ise hiçbir ilgi yoktur. Mevsim olan “yaz” ile kalemle “yaz” arasında anlam bağı bulunmaz. |
⚠️ Uyarı |
|---|
Düzeltme işareti (^) olan sözcüklerde yazılış ve okunuş farklı olduğundan bu sözcükler eş sesli sayılmaz. ▸ Sebze hali sabahın erken saatlerinde açılır. / Arkadaşımın bu üzgün hâli beni de üzdü. ▸ Dedem çocukken aşık kemiğiyle oyun oynarmış. / Halk ozanlarına âşık da denir. ▸ Bayrak direğinin tepesindeki alem güneşte parlıyordu. / Bütün âlem bu güzel haberi konuşuyor. |
Konuyu pekiştirmek için 5. sınıf sözcükler arası anlam ilişkileri çalışma kâğıtlarına ve testlerine de göz atabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
5. sınıf sözcükler arası anlam ilişkileri konusu hangi başlıkları kapsar?
Konu; eş anlamlı (anlamdaş), yakın anlamlı, karşıt (zıt) anlamlı ve eş sesli (sesteş) sözcükler olmak üzere dört başlıktan oluşur.
Bir sözcüğün olumsuzu neden zıt anlamlısı sayılmaz?
Olumsuzluk eki, sözcüğün bildirdiği işin yapılmadığını gösterir ama karşıt bir anlam oluşturmaz. Örneğin “açmak” sözcüğünün olumsuzu “açmamak”, zıt anlamlısı ise “kapatmak”tır.
Konu anlatımında örnekler var mı?
Evet. Her başlıkta örnek sözcükler ve cümle içinde kullanımları verilmiş, sık karıştırılan noktalar uyarı ve bilgilendirme kutularıyla gösterilmiştir.
Konuyla ilgili çalışma kâğıdı ve test var mı?
Evet. 5. sınıf sözcükler arası anlam ilişkileri çalışma kâğıtları ve testleri sitemizde PDF olarak, cevap anahtarlarıyla birlikte ücretsiz indirilebilir.
Hazırlayan: Bilal KIŞ