Anasayfa / 5. SINIF

5. Sınıf Paragrafta Anlam Konu Anlatımı

5. sınıf Türkçe dersi Paragrafta Anlam konusu, bu sayfada Bilal Kış tarafından Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli’ne uygun olarak 30 başlık altında anlatılmıştır. Konu, başlık, ana ve yardımcı düşünce, paragrafın yapısı, hikâye unsurları ve anlatıcı ile düşünceyi geliştirme yolları gibi konular açıklamalar, soru kökleri ve özgün örnek paragraflarla verilmiştir.

5. sınıf Türkçe dersi Paragrafta Anlam konusunu 30 başlık altında, açıklamalar ve özgün örnek paragraflarla aşağıda bulabilirsiniz.

🗺️ KAVRAM HARİTASI

PARAGRAFTA ANLAM

🔵 Paragrafın Ana Unsurları

➤ Anahtar Sözcük

➤ Konu

➤ Başlık

➤ Ana Düşünce

➤ Yardımcı Düşünce

➤ Soru-Cevap

🟢 Anlam, Duygu ve Anlatım

➤ Yüzey Anlam

➤ Derin Anlam

➤ Şiirde ve Paragrafta Duygu

➤ Duyulardan Yararlanma

➤ Dil ve Anlatım

➤ Sınıflandırma

🟠 Paragrafın Yapısı

➤ Olay Metninin Bölümleri

➤ Bilgilendirici Metnin Bölümleri

➤ Paragraf Oluşturma

➤ Paragraf Tamamlama

➤ Paragrafı İkiye Bölme

➤ Akışı Bozan Cümle

🟣 Hikâye ve Kahraman

➤ Hikâye Unsurları

➤ Paragrafta Anlatıcı

➤ Kahramanın Kişilik Özellikleri

➤ Kahramanın Bakış Açısı

➤ Metne Karakter Ekleme

➤ Devamını Tahmin Etme

🔷 Karşılaştırma, Problem ve Türler

➤ Metinler Arası Karşılaştırma

➤ Metin İçi Karşılaştırma

➤ Problemi Tespit Etme

➤ Probleme Çözüm Üretme

➤ Paragraf Türleri

➤ Düşünceyi Geliştirme Yolları

Paragraf Nedir?

Bir duygu, düşünce, olay veya durumun yalnızca bir yönünün anlatıldığı cümleler topluluğuna paragraf denir.

🔎 İpucu

Paragraf sorularını çözerken şunlara dikkat edin:

• Önce soru kökünü okuyun, sizden ne istendiğini bilerek paragrafı okuyun.

• Soru kökündeki olumlu ve olumsuz ifadelerin (ulaşılabilir / ulaşılamaz) altını çizin.

• Soruyu kendi düşüncenize göre değil, paragrafta anlatılanlara göre cevaplayın.

• Bütün seçenekleri mutlaka okuyun, ilk doğru gibi görünen seçenekte durmayın.

• Uzun paragraflardan korkmayın, süreyi dengeli kullanın.

1. Paragrafta Anahtar Sözcük

Bir paragrafın anlatmak istediği anlam için en büyük ipucunu veren sözcüklere anahtar sözcük denir.

⚠️ Uyarı

Anahtar sözcükler bir paragrafın konusu, başlığı, duygusu ve ana düşüncesi bulunurken çok işe yarar.

Su, canlıların yaşamını sürdürebilmesi için en temel ihtiyaçtır. Ancak dünyadaki tatlı su kaynakları her geçen gün azalmaktadır. Dişlerimizi fırçalarken musluğu kapatmak, damlatan muslukları tamir ettirmek gibi küçük önlemler büyük bir tasarruf sağlar. Suyu bilinçli kullanmak, gelecek nesillere yaşanabilir bir dünya bırakmanın ilk adımıdır.

➜ Anahtar sözcükler: su, tatlı su kaynakları, tasarruf, bilinçli kullanmak

2. Paragrafta Konu

Yazarın paragrafta üzerinde durduğu olay, durum ya da kavrama konu denir.

“Yazar bu paragrafta neyi anlatıyor?” sorusunun cevabı konuyu verir.

Konuyu buldurmaya yönelik soru kökleri:

  • Bu paragrafta asıl anlatılan nedir?

  • Bu paragrafta aşağıdakilerin hangisinin üzerinde durulmaktadır?

  • Yazarın sözünü ettiği şey aşağıdakilerden hangisi olabilir?

Leylekler, sonbahar gelince sıcak ülkelere doğru uzun bir yolculuğa çıkar. Binlerce kilometrelik bu yolculukta güneşi, yıldızları ve yeryüzü şekillerini kullanarak yönlerini bulurlar. Yolda dinlenmek ve beslenmek için göl kıyılarında ve sulak alanlarda konaklarlar. İlkbahar geldiğinde ise doğdukları yerlere, çoğu zaman da aynı yuvaya geri dönerler.

➜ Paragrafın konusu: Leyleklerin göç yolculuğu

3. Paragrafta Başlık

Bir yazının neyi anlattığını en kısa şekilde karşılayan sözcük veya sözcük grubuna başlık denir.

⚠️ Uyarı

• Başlık, konu ve anahtar sözcüklerle doğrudan ilgilidir.

• Başlık bulunurken önce konu ve anahtar sözcükler bulunmalı, sonra paragrafı tam olarak karşılayan ifade seçilmelidir.

Başlığı buldurmaya yönelik soru kökleri:

  • Bu metne verilebilecek en uygun başlık aşağıdakilerden hangisidir?

  • Aşağıdakilerden hangisi - - - - başlıklı bir yazıdan alınmış olabilir?

Ebru, özel olarak hazırlanmış koyu kıvamlı suyun üzerine serpilen boyalarla yapılan geleneksel bir süsleme sanatıdır. Sanatçı, at kılı ve gül dalından yapılmış fırçalarla boyaları suyun yüzeyine damlatır, ardından bu boyaları ince bir uçla şekillendirir. Ortaya çıkan desen, suyun üzerine kâğıt kapatılarak kâğıda aktarılır. Her ebru, bir daha aynısı yapılamayan eşsiz bir eserdir.

➜ Paragrafın başlığı: Ebru Sanatı

4. Paragrafta Ana Düşünce

Yazarın paragrafta okuyucuya vermek istediği asıl mesaja ana düşünce denir.

“Yazar bu paragrafla okuyucuya hangi mesajı vermek istiyor?” sorusunun cevabı ana düşünceyi verir.

Ana düşünceyi buldurmaya yönelik soru kökleri:

  • Bu metnin ana düşüncesi aşağıdakilerden hangisidir?

  • Bu metinde asıl anlatılmak istenen nedir?

  • Aşağıdaki atasözlerinden hangisi bu metnin ana düşüncesine en uygundur?

🔎 İpucu

Ana düşünceyi bulma yolları:

• “Kısacası, bu yüzden, o hâlde, sonuç olarak” gibi ifadelerle başlayan cümleler genellikle ana düşünceyi verir.

• Paragrafta bir alıntı varsa ana düşünce bu cümlede olabilir.

• Ana düşünce çoğu zaman paragrafın ilk ya da son cümlesindedir.

• Bunlar yoksa paragrafın tamamı okunup yazarın asıl mesajı bulunmalıdır.

Çoğumuz bir sohbette karşımızdakini dinlemek yerine sıranın bize gelmesini bekleriz. Oysa iyi bir dinleyici olmak, iyi bir konuşmacı olmak kadar önemlidir. Karşımızdakini dikkatle dinlediğimizde onun ne hissettiğini anlar, ona değer verdiğimizi gösteririz. Kısacası güzel bir iletişimin anahtarı, konuşmaktan önce dinlemeyi bilmektir.

➜ Ana düşünce: Güzel bir iletişim kurabilmek için önce karşımızdakini dinlemeyi bilmeliyiz.

5. Paragrafta Yardımcı Düşünce

Ana düşünceyi destekleyen, onu açıklayan, örnekleyen ve güçlendiren düşüncelere yardımcı düşünce denir.

Bir paragrafta genellikle birden fazla yardımcı düşünce bulunur.

Yardımcı düşünceyi buldurmaya yönelik soru kökleri:

  • Bu paragraftan aşağıdakilerin hangisine ulaşılamaz?

  • Paragrafta aşağıdakilerin hangisinden söz edilmemiştir?

  • Bu metne göre aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

Düzenli uyku, çocukların büyümesi ve gelişmesi için çok önemlidir. Uyku sırasında vücudumuz dinlenir ve gün boyu harcadığı enerjiyi yeniden toplar. Yeterince uyuyan öğrenciler derste daha dikkatli olur, öğrendiklerini daha kolay hatırlar. Uykusuz geçen geceler ise yorgunluğa ve dikkat dağınıklığına yol açar.

✅ Çözüm

Bu paragraftaki yardımcı düşünceler:

• Uyku sırasında vücut dinlenir ve enerji toplar.

• Yeterince uyuyan öğrencilerin dikkati ve hafızası güçlenir.

• Uykusuzluk yorgunluğa ve dikkat dağınıklığına neden olur.

6. Paragrafta Yüzey Anlam

Bir metni okuduğumuzda doğrudan ulaşabildiğimiz, açıkça yazılmış anlama yüzey anlam denir.

Yüzey anlamı anlamak için satır aralarını okumaya veya mecazları çözmeye gerek yoktur.

Özellik

Açıklama

Doğrudandır.

Yazar ne söylüyorsa kastettiği de odur.

Nesneldir.

Okuyan herkes metinden aynı bilgiyi anlar.

Mecaz içermez.

Yan anlam, ima veya sembol barındırmaz.

Kar, havadaki su buharının soğuk havada donarak buz kristallerine dönüşmesiyle oluşur. Bu kristaller birbirine tutunarak kar tanelerini meydana getirir. Kar tanelerinin çoğu altı köşelidir ve hiçbiri diğerinin tıpatıp aynısı değildir.

➜ Yüzey anlam: Kar taneleri, donan su buharından oluşan ve birbirinden farklı olan buz kristalleridir. (Bu bilgi metinde açıkça yazılmıştır.)

7. Paragrafta Derin Anlam

Yazarın sözcüklerin arkasına gizlediği, açıkça söylenmeyen fakat metnin bütününden çıkarılan asıl mesaja derin anlam denir.

Yüzey anlam metnin “ne söylediği” ile, derin anlam ise metnin “ne demek istediği” ile ilgilenir.

Mahallenin en yaşlı çınarı, yıllardır aynı köşede dimdik duruyordu. Gölgesinde nice çocuk oyun oynamış, nice yorgun yolcu dinlenmişti. Bir gün dallarında yuva yapan serçeler başka yere göç edince çınar ilk kez kendini yalnız hissetti. Yine de baharın gelmesini ve yuvaların yeniden dolmasını sabırla beklemeye başladı.

➜ Derin anlam: Yalnız kalan yaşlılar, sevdiklerinin yeniden yanlarına dönmesini umutla bekler. (Bu mesaj metinde açıkça yazılmamıştır, çınar ağacı üzerinden sezdirilmiştir.)

8. Şiirde ve Paragrafta Duygu

Şiirde veya paragrafta baskın olarak hissettirilen duyguya duygu denir.

Bu duygular genellikle özlem, memleket sevgisi, doğa sevgisi, umut, pişmanlık, yalnızlık, hüzün, sevinç gibi duygulardır.

⚠️ Uyarı

Bir şiirde veya paragrafta birden çok duygu olabilir. Bu durumda yazarın en çok hissettirdiği asıl duygu bulunmalıdır.

Köyüm

Köyümün yolları dumanlı şimdi,

Çeşmesi akar mı eskisi gibi?

Gözlerim uzakta, gönlüm o yerde,

Ne zaman dönerim o güzel yere?

➜ Şiirin duygusu: Özlem (Şair, uzakta kaldığı köyünü özlemektedir.)

9. Paragrafta Duyulardan Yararlanma

Yazarın paragrafı yazarken beş duyuyla (görme, işitme, koklama, tatma, dokunma) algılanabilecek ayrıntılara yer vermesidir.

Fırının önünden geçerken taze simit kokusu burnuma geldi. Ustanın tahta küreğiyle tezgâha bıraktığı simitler altın gibi parlıyordu. Bir tane alıp ısırdığımda susamların çıtırtısını duydum. Simidin sıcaklığı üşüyen ellerimi ısıttı, tadı ise damağımda kaldı.

➜ Metindeki duyular: koklama, görme, işitme, dokunma, tatma

10. Paragrafta Soru-Cevap

Bu sorularda paragrafın hangi soruya cevap olduğu ya da paragrafta hangi sorunun cevabının bulunmadığı sorulur.

🔎 İpucu

• “Bu paragraf hangi soruya cevap olabilir?” sorularında genellikle ilk cümle önemlidir. Sorunun cevabı çoğu zaman ilk cümlede verilir, sonra açıklanır.

• “Bu paragrafta hangi sorunun cevabı yoktur?” sorularında her seçenek paragrafta tek tek aranır. Cevabı paragrafta bulunmayan soru doğru seçenektir.

Kahvaltı, günün en önemli öğünüdür. Gece boyunca aç kalan vücudumuz, sabah aldığı besinlerle güne enerjik başlar. Kahvaltı yapan öğrenciler derslere daha iyi odaklanır, öğrendiklerini daha kolay hatırlar. Bu yüzden okula gitmeden önce mutlaka kahvaltı yapmalıyız.

➜ Bu metin hangi soruya cevaptır? “Kahvaltı yapmak bize ne kazandırır?”

11. Olay Metninin Bölümleri

Olay anlatan metinler üç bölümden oluşur:

Bölüm

Açıklama

Serim

Olayın başladığı, kişilerin ve yerin tanıtıldığı giriş bölümüdür.

Düğüm

Olayın geliştiği, merak uyandıran sorunun ortaya çıktığı bölümdür.

Çözüm

Olayın bir sonuca bağlandığı bitiş bölümüdür.

Serim: Bayram sabahı Elif, yeni sahiplendiği kedi yavrusuyla bahçede oynuyordu.

Düğüm: Bir anlık dalgınlığında yavru, bahçe kapısından çıkıp kalabalık sokağa koştu. Elif bütün sokağı aradı, komşulara sordu ama yavruyu hiçbir yerde bulamadı.

Çözüm: Akşama doğru üzgün bir hâlde eve döndüğünde kedi yavrusunun kapının önündeki paspasın üstünde uyuduğunu gördü. Sevinçle onu kucağına aldı.

12. Bilgilendirici Metnin Bölümleri

Bir konuyu açıklamak amacıyla yazılan bilgilendirici metinler üç bölümden oluşur:

Bölüm

Açıklama

Giriş

Konunun tanıtıldığı ve okuyucunun metne hazırlandığı bölümdür.

Gelişme

Konunun örnekler, bilgiler ve açıklamalarla genişletildiği bölümdür.

Sonuç

Anlatılanların özetlenerek bir yargıya bağlandığı bölümdür.

Giriş: Kütüphaneler, bilgiye ulaşmak isteyen herkesin kapısını çalabileceği yerlerdir.

Gelişme: Kütüphanelerde binlerce kitap, dergi ve gazete ücretsiz olarak okuyucuların hizmetine sunulur. Pek çok kütüphanede çocuk bölümleri ve sessiz çalışma alanları da bulunur. Burada öğrenciler ödevlerini hazırlayabilir, yetişkinler de merak ettikleri konuları araştırabilir.

Sonuç: Sonuç olarak kütüphaneler, toplumun bilgiyle buluştuğu en değerli mekânlardandır.

13. Paragraf Oluşturma

Bu sorularda karışık verilen cümlelerden anlamlı bir paragraf oluşturulması istenir.

Önce paragrafın giriş cümlesi bulunmalı, ardından cümleler anlam ilişkilerine göre sıralanmalıdır.

🔎 İpucu

Giriş cümlesi kendinden önce bir şey söylendiği izlenimini vermez. “Bu, bunlar, böylece, örneğin, ayrıca” gibi sözcüklerle başlayan cümleler genellikle giriş cümlesi olamaz.

(I) Bu atıklar ayrı ayrı toplandığında yeniden işlenerek yeni ürünlere dönüştürülebilir.

(II) Evlerimizde her gün kâğıt, plastik ve cam gibi pek çok atık ortaya çıkar.

(III) Böylece hem doğal kaynaklarımızı korur hem de çevre kirliliğini azaltırız.

(IV) Örneğin toplanan cam şişelerden yeniden cam kavanozlar üretilir.

➜ Doğru sıralama: II – I – IV – III

14. Paragraf Tamamlama

Bu sorularda paragrafta boş bırakılan yere düşüncenin akışına uygun cümlenin getirilmesi istenir.

Önce paragrafın tamamı okunmalı, boşluktan önceki ve sonraki cümlelerle anlam bağı kurulmalıdır.

Bazı kokular bizi bir anda yıllar öncesine götürür. Kimimiz için bu, anneannemizin pişirdiği tarhana çorbasının kokusudur. Kimimiz içinse yağmurdan sonra ıslanan toprağın kokusudur. Bu kokuları duyduğumuzda o günleri ve o insanları yeniden yaşar gibi oluruz. - - - -

➜ Boşluğa gelebilecek cümle: Çünkü kokular, anılarımızı saklayan görünmez kutular gibidir.

15. Paragrafı İkiye Bölme

Her paragrafta konunun yalnızca bir yönü anlatılır. Paragrafı okurken konunun farklı bir yönünün anlatılmaya başlandığı cümle, ikinci paragrafın ilk cümlesidir.

(I) Ülkemizde çay tarımı en çok Doğu Karadeniz kıyılarında yapılır. (II) Bu bölgenin bol yağış alan ılıman iklimi, çay bitkisinin yetişmesine çok uygundur. (III) Çay yaprakları ilkbahardan sonbahara kadar birkaç kez toplanır. (IV) Çayın lezzetli olması ise iyi demlenmesine bağlıdır. (V) Bunun için demliğe konan çay, kaynar suyla birlikte kısık ateşte bir süre bekletilmelidir.

➜ İkinci paragraf: IV numaralı cümleyle başlar. (I-III arası çayın yetiştirilmesini, IV-V arası ise çayın demlenmesini anlatır.)

16. Paragrafın Akışını Bozan Cümle

Paragraftaki cümleler konunun aynı yönünü anlatır. Konunun dışına çıkan ya da farklı bir yönünü anlatan cümle, paragrafın akışını bozan cümledir.

(I) Düzenli spor yapmak, vücudumuzu güçlü ve sağlıklı tutar. (II) Spor yapan çocukların kemikleri ve kasları daha sağlıklı gelişir. (III) Ülkemizde en çok izlenen spor dalı futboldur. (IV) Spor, aynı zamanda stresi azaltır ve insanı mutlu eder. (V) Bu yüzden her gün en az yarım saat hareket etmeye özen göstermeliyiz.

➜ Akışı bozan cümle: III (Diğer cümleler sporun faydalarını anlatırken III numaralı cümle en çok izlenen spor dalından söz etmektedir.)

17. Metinler Arası Karşılaştırma

İki metnin içerik, dil ve anlatım özellikleri, kişileri, yazılış amacı gibi yönlerden karşılaştırılmasıdır.

Bu sorularda iki metin de dikkatle okunmalı, ortak ve farklı yönler belirlenmelidir.

I. Metin: Zeynep, okul bahçesine diktiği fidanı her sabah suluyordu. Bir gün fidanın ilk yaprağını açtığını görünce sevinçle öğretmenine koştu. Öğretmeni, emeğin karşılığını almanın en güzel duygu olduğunu söyledi.

II. Metin: Hasan amca, yıllardır bakımını yaptığı bağında üzümleri topluyordu. Salkımları sepetlere doldururken komşu çocukları yanına geldi. Hasan amca, en güzel salkımları onlara ikram etti.

✅ Çözüm

İki metnin ortak özellikleri:

• Üçüncü kişi (o) ağzından anlatılmaları

• Olay anlatan metinler olmaları

• Kişi, yer ve olay unsurlarına yer verilmesi

• Bitki yetiştirmek için emek veren kahramanların anlatılması

18. Metin İçi Karşılaştırma

Aynı metin içindeki kişilerin, varlıkların, yerlerin veya düşüncelerin birbiriyle karşılaştırılmasıdır.

Kediler ve Köpekler

Kediler bağımsız yaşamayı seven hayvanlardır. Günün büyük bölümünü uyuyarak geçirir, kendi temizliklerini kendileri yaparlar. Köpekler ise sahiplerine çok bağlıdır ve onlarla vakit geçirmekten hoşlanır. Her gün yürüyüşe çıkarılmaları ve düzenli olarak yıkanmaları gerekir. Kediler küçük evlerde rahatça yaşayabilirken köpekler genellikle geniş alanlara ihtiyaç duyar.

➜ Karşılaştırma yönleri: Bağımsızlık ve bağlılık, bakım ihtiyacı, yaşam alanı

19. Paragrafta Hikâye Unsurları

Unsur

Açıklama

Olay

Kişilerin başından geçenlerdir.

Kişi (Kahraman)

Olayı yaşayan veya olaya tanık olan kişilerdir.

Mekân (Yer)

Olayın geçtiği yerdir. Bir metinde birden fazla yer olabilir.

Zaman

Olayın geçtiği zaman dilimidir.

Kar Tatili

Ocak ayının soğuk bir sabahında Mert, radyoda okulların tatil edildiğini duydu. Hemen kalın montunu giyip apartmanın bahçesine koştu. Arkadaşı Efe ile birlikte bahçede kocaman bir kardan adam yaptılar. Akşam olduğunda yorgun ama mutlu bir şekilde evlerine döndüler.

Olay

Kar tatilinde iki arkadaşın kardan adam yapması

Kişiler

Mert, Efe

Mekân

Apartmanın bahçesi

Zaman

Ocak ayının soğuk bir sabahı

20. Paragrafta Dil ve Anlatım

Yazarın düşüncelerini aktarırken dili nasıl kullandığına dil ve anlatım denir. Başlıca dil ve anlatım unsurları şunlardır:

  • Niteleyici sözcük: Küçük kuş, yeşil dalın üstüne kondu.

  • Deyim: Annemin uyarılarına kulak asmadı, şimdi pişman oldu.

  • Devrik cümle: Ne güzel geçti bu yaz tatili.

  • İkileme: Annem kapıyı yavaş yavaş açtı, bize tatlı tatlı gülümsedi.

  • Betimleme: Bahçenin köşesinde, kırmızı kiremitli, mavi pencereli küçük bir ev vardı.

  • Benzetme: Kardeşimin yanakları elma gibi kıpkırmızıydı.

  • Tanımlama: Varlıkları ve kavramları karşılayan sözcüklere isim denir.

  • Karşılaştırma: Bu yıl çilekler geçen yılkinden daha tatlı oldu.

  • Örnekleme: Kışın pek çok sebze yetişir: lahana, pırasa, ıspanak, karnabahar…

21. Paragrafta Anlatıcı

a) Birinci Kişi Anlatıcı

Anlatıcı, kendi başından geçen ya da içinde bulunduğu olayları anlatır. Fiiller ben veya biz kişisine göre çekimlenir.

Okuldan çıkınca doğruca kütüphaneye gittim. Ödevim için iki kitap ödünç aldım. Eve döndüğümde annem kapıda beni bekliyordu.

b) Üçüncü Kişi Anlatıcı

Anlatıcı, başkalarının başından geçen olayları anlatır. Fiiller o veya onlar kişisine göre çekimlenir.

Selin, sabah erkenden kalkıp bahçedeki çiçekleri suladı. Sonra kardeşini uyandırıp kahvaltı masasına oturdu. O sırada kapı çaldı.

⚠️ Uyarı

Metindeki alıntı veya konuşma cümlelerinde geçen birinci kişi anlatımı, metnin anlatıcısını değiştirmez.

▸ Dedem “Ben gençken bu köprüyü her gün yürüyerek geçerdim.” dedi. Torunu Ali, dedesini hayranlıkla dinledi. (Üçüncü kişi anlatıcı)

22. Sınıflandırma

Paragraftaki bilgi, kavram ya da cümlelerin belirli bir ölçüte göre (öznel-nesnel, gerçek-hayal, öncelik-sonralık vb.) gruplara ayrılmasına sınıflandırma denir.

Sınıflandırma yapılırken önce ölçüt belirlenir, sonra bilgiler bu ölçüte göre gruplanır.

(I) Van Gölü, Türkiye’nin en büyük gölüdür. (II) Gölün masmavi suları, insana dünyanın en huzurlu manzarasını sunar. (III) Gölün suyu sodalı olduğu için içme ve sulamada kullanılmaz. (IV) Göldeki Akdamar Adası’nda tarihî bir kilise bulunur. (V) Gün batımında gölü izlemek, hayatta yaşanabilecek en güzel deneyimlerden biridir. (VI) Bölgede yaşayan inci kefali, yumurtlamak için gölden tatlı su kaynaklarına göç eder.

Öznel Cümleler

Nesnel Cümleler

II

I

V

III

IV

VI

23. Kahramanın Kişilik Özellikleri

Bir olay metninde kahramanın davranışlarından, kararlarından ve sözlerinden hareketle onun kişilik özellikleri belirlenir.

Kahramanlar yardımsever, cesur, sabırlı, dağınık, bencil, çalışkan gibi pek çok kişilik özelliğine sahip olabilir.

Elif, sınıfa yeni gelen Defne’nin teneffüste yalnız oturduğunu fark etti. Hemen yanına gidip kendini tanıttı ve onu oyuna davet etti. Defne’nin kalemi olmadığını görünce de kendi kalemlerinden birini ona verdi.

➜ Elif’in kişilik özelliği: Yardımsever ve arkadaş canlısı

24. Kahramanın Bakış Açısı

Bir olayın metindeki kahramanlardan birinin ağzından anlatılmasıdır. Metin hangi kahramanın ağzından anlatılacaksa cümleler o kahramanın bakış açısına göre düzenlenir.

Zehra’nın Ağzından

Ben odamda kitap okurken kardeşim Can ve kuzenim Ayşe içeri girdi. Benimle bisiklete binmek istediklerini söylediler. “Haydi Zehra abla, ne olur gel!” diye ısrar ettiler. Ödevimi bitirmeden çıkamayacağımı söyleyince biraz bozuldular.

Aynı Metnin Can’ın Ağzından Anlatılışı

Ablam Zehra odasında kitap okurken Ayşe ile birlikte içeri girdik. Onunla bisiklete binmek istediğimizi söyledik. “Haydi Zehra abla, ne olur gel!” diye ısrar ettik. Ödevini bitirmeden çıkamayacağını söyleyince biraz bozulduk.

25. Metne Karakter Ekleme

Olay metinlerinde yazar, olayın ilerleyen bölümlerinde metne yeni bir kişi (karakter) ekleyebilir.

Kerem, dedesiyle birlikte göl kıyısında balık tutuyordu. Saatlerdir oltasına tek bir balık bile takılmamıştı. Tam umudunu kesip toparlanmaya başlamışken arkasından bir ses duydu. - - - -

➜ Metne karakter ekleyen devam cümlesi: Arkasını döndüğünde elinde kocaman bir sepetle gelen komşuları Nuri amcayı gördü.

26. Problemi Tespit Etme

Metinde yaşanan olumsuzluğun asıl nedenini bulmaktır. Problemin kaynağını bulmak için olaylar zincirinin ilk halkasına bakılmalıdır.

Arda her sabah okula geç kalıyordu. Annesi onu birkaç kez uyandırsa da gözlerini açmakta zorlanıyor, kahvaltıyı yarıda bırakıp evden koşarak çıkıyordu. Geceleri yatağına uzandığında ise telefonunda video izlemeye dalıyor, saatin kaç olduğunu fark etmiyordu.

➜ Problemin asıl nedeni: Arda’nın geceleri telefonla vakit geçirip geç uyuması

27. Probleme Çözüm Üretme

Metindeki soruna gerçekçi ve kalıcı bir çözüm önerisi getirmektir. Çözüm, problemi geçici olarak değil tamamen ortadan kaldırmalıdır.

Okulumuzun bahçesindeki çöp kutuları teneffüslerde hızla doluyor, taşan çöpler bahçeye saçılıyordu. Bazı öğrenciler kutular dolu olduğu için çöplerini yere bırakıyordu. Bahçe her gün biraz daha kirleniyordu.

➜ En uygun çözüm önerisi: Bahçeye daha fazla çöp kutusu konması ve kutuların teneffüs aralarında düzenli olarak boşaltılması

28. Paragraf Türleri

a) Tanıtma

Bir kişiyi, yeri veya varlığı tanıtıp onunla ilgili bilgi veren paragraflardır. Nesnel bir dille yazılır.

Satranç, iki oyuncu arasında 64 kareden oluşan bir tahta üzerinde oynanan bir akıl oyunudur. Her oyuncunun başlangıçta on altı taşı vardır. Oyunun amacı, rakibin şahını kaçamayacağı bir duruma getirmektir. Bu duruma “şah mat” denir.

b) Betimleme

Bir varlığı, yeri veya kişiyi okuyucunun gözünde canlandıracak şekilde sözcüklerle resmeden paragraflardır.

Dedemin bahçesindeki eski kuyunun taşları yosun tutmuştu. Kuyunun başında, ipi yıpranmış bakır bir kova sallanıyordu. Hemen yanındaki asma, geniş yapraklarıyla kuyunun üstüne serin bir gölge düşürüyordu.

c) Öyküleme

Bir olayın kişi, yer ve zaman unsurlarına bağlı olarak bir akış içinde anlatıldığı paragraflardır. Betimleme bir fotoğraf karesine, öyküleme ise hareketli bir film şeridine benzetilebilir.

Zil çalar çalmaz Ece çantasını kaptığı gibi sınıftan çıktı. Merdivenleri koşarak indi, okul kapısında bekleyen babasının boynuna sarıldı. Birlikte arabaya binip havalimanına doğru yola koyuldular. Yıllardır görmediği teyzesi bugün yurt dışından geliyordu.

29. Düşünceyi Geliştirme Yolları

a) Tanımlama

Bir kavramın ne olduğunu açıklayan anlatım yoludur. Paragrafta “Bu nedir?” sorusunun cevabı verilir.

Masal, olağanüstü olayların ve varlıkların yer aldığı, genellikle “Bir varmış bir yokmuş” diye başlayan kısa anlatılardır. Masallarda olayların geçtiği yer ve zaman belli değildir. Bu anlatılarda genellikle iyiler ödüllendirilir, kötüler cezalandırılır.

b) Örnekleme

Bir düşünceyi somut örneklerle destekleyerek daha anlaşılır hâle getiren anlatım yoludur.

Hayvanlar, yaşadıkları ortama uyum sağlamak için şaşırtıcı yeteneklere sahiptir. Örneğin bukalemunlar renk değiştirerek düşmanlarından gizlenir. Develer ise hörgüçlerinde depoladıkları yağ sayesinde çölde günlerce yiyeceksiz kalabilir.

c) Benzetme

Soyut veya bilinmeyen bir kavramı, tanıdık bir varlığa benzeterek anlatan anlatım yoludur.

İnsan beyni, sürekli bilgi biriktiren bir kütüphaneye benzer. Öğrendiğimiz her yeni bilgi, bu kütüphanenin raflarına yerleştirilen yeni bir kitap gibidir. Rafları düzenli tutan bir kütüphaneci aradığı kitabı nasıl kolayca bulursa düzenli çalışan bir öğrenci de bildiklerini o kadar kolay hatırlar.

ç) Karşılaştırma

İki veya daha fazla varlık ya da kavram arasındaki benzerlik ve farklılıkları ortaya koyan anlatım yoludur.

Mektuplar, eskiden haberleşmenin en önemli aracıydı. Bir mektubun ulaşması bazen haftalar sürer, cevabı ise sabırla beklenirdi. Bugün ise elektronik postalar ve mesajlar saniyeler içinde gönderilebiliyor. Mektuplar el yazısıyla duyguları daha samimi yansıtırken dijital mesajlar hız ve kolaylık sağlıyor.

30. Metnin Devamını Tahmin Etme

Metindeki ipuçlarından ve olay akışından yola çıkarak “Bundan sonra ne olabilir?” sorusuna mantıklı bir cevap bulmaktır.

Elif, yarın yapılacak okul gezisi için çantasını hazırladı. Su şişesini, şapkasını ve yiyeceklerini yerleştirdi. Yatmadan önce pencereden baktığında gökyüzünü kara bulutların kapladığını gördü. Uzaktan gök gürültüsü duyuluyordu. - - - -

➜ Tahmin: Kara bulutlar ve gök gürültüsü yağmurun yağacağını gösteriyor. Elif’in gezinin iptal olmasından endişeleneceği ya da çantasına bir yağmurluk ekleyeceği tahmin edilebilir.

Konuyu pekiştirmek için 5. sınıf paragrafta anlam testlerine ve paragrafta anlam konu anlatım sunusuna da göz atabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

5. sınıf paragrafta anlam konusu hangi başlıkları kapsar?

Konu; anahtar sözcük, konu, başlık, ana ve yardımcı düşünce gibi paragrafın temel unsurlarından; paragraf oluşturma, tamamlama ve akışı bozan cümle gibi yapı sorularına, hikâye unsurları, anlatıcı ve düşünceyi geliştirme yollarına kadar 30 başlıktan oluşur.

Yüzey anlam ile derin anlam arasındaki fark nedir?

Yüzey anlam, metinde açıkça yazılan ve okuyan herkesin aynı şekilde anladığı anlamdır. Derin anlam ise yazarın açıkça söylemediği, metnin bütününden çıkarılan asıl mesajdır. Kısacası yüzey anlam metnin ne söylediğiyle, derin anlam ne demek istediğiyle ilgilidir.

Konu anlatımında örnek paragraflar var mı?

Evet. Başlıkların neredeyse hepsinde özgün bir örnek paragraf ve çözümü verilmiştir. Soru tiplerine göre sık kullanılan soru kökleri de ayrıca gösterilmiştir.

Konuyla ilgili test var mı?

Evet. 5. sınıf paragrafta anlam testleri sitemizde PDF olarak, cevap anahtarlarıyla birlikte ücretsiz indirilebilir.

Hazırlayan: Bilal KIŞ