Anasayfa / 5. SINIF

5. Sınıf Deyimler, Atasözleri, Özdeyişler ve Sözcük Grupları Konu Anlatımı

5. sınıf Türkçe dersi Deyimler, Atasözleri, Özdeyişler ve Sözcük Grupları konusu, bu sayfada Bilal Kış tarafından Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli’ne uygun olarak anlatılmıştır. Deyimlerin ve atasözlerinin özellikleri, deyim ile atasözü arasındaki farklar, özdeyişler ve nezaket ifadeleri ile kalıplaşmamış söz grupları açıklamalar ve anlamlarıyla birlikte verilen örneklerle açıklanmıştır.

5. sınıf Türkçe dersi Deyimler, Atasözleri, Özdeyişler ve Sözcük Grupları konusunu açıklamalar ve örneklerle aşağıda bulabilirsiniz.

🗺️ KAVRAM HARİTASI

KALIPLAŞMIŞ VE KALIPLAŞMAMIŞ SÖZLER

🔵 Deyimler

➤ Deyim Nedir?: Durum bildiren kalıplaşmış söz grubu (Örn.: göz atmak)

➤ Deyimlerin Özellikleri: Kalıplaşmış, genellikle mecazlı

🟢 Atasözleri

➤ Atasözü Nedir?: Öğüt veren, anonim kalıplaşmış söz (Örn.: Ağaç yaşken eğilir.)

➤ Atasözlerinin Özellikleri

➤ Deyim ve Atasözü Karşılaştırması

🟠 Özdeyişler

➤ Özdeyiş (Vecize): Söyleyeni belli olan özlü söz (Örn.: Yurtta sulh, cihanda sulh.)

🟣 Nezaket İfadeleri

➤ Nezaket İfadeleri: Günlük hayattaki kibar sözler (Örn.: Kolay gelsin.)

🔷 Kalıplaşmamış Söz Grupları

➤ Kalıplaşmamış Söz Grupları: Mecazlı ama kalıplaşmamış (Örn.: bilgi hazinesi)

1. Deyimler

Bir durumu veya olayı karşılamak için kullanılan, en az iki sözcükten oluşan, kalıplaşmış söz gruplarına deyim denir.

Örnekler:

  • Göz atmak (Şöyle bir bakmak)

  • Kulak vermek (Dikkatle dinlemek)

  • El uzatmak (Yardım etmek)

  • Dili tutulmak (Heyecandan konuşamamak)

  • Burnu havada olmak (Kibirli olmak)

  • Eli açık olmak (Cömert olmak)

  • Kafa yormak (Bir konu üzerinde çok düşünmek)

  • İçi içine sığmamak (Sevinç ve heyecandan rahat duramamak)

2. Deyimlerin Özellikleri

1. Deyimler durum bildirir.

  • Gözü yolda kalmak (Birini sabırsızlıkla beklemek)

  • Kulak kabartmak (Gizlice dinlemeye çalışmak)

2. Deyimler kalıplaşmıştır.

Deyimlerdeki sözcükler eş anlamlılarıyla değiştirilemez, sözcüklerin yerleri değiştirilemez.

  • “Kara gün dostu” yerine “Siyah gün dostu” denemez.

  • “Ağzı var dili yok” yerine “Dili var ağzı yok” denemez.

3. Deyimler kişiye ve zamana göre çekimlenebilir.

  • Bu soruyu çözmek için çok kafa yorduk.

  • Annem mektubu okurken gözleri dolmuştu.

4. Deyimler genellikle mecaz anlamlıdır.

  • Kardeşim bütün gün konuşup kafamı ütüledi. (Mecaz anlam)

  • Arkadaşım sürpriz partiyi ağzından kaçırdı. (Mecaz anlam)

5. Bazı deyimler gerçek anlamlıdır.

  • Annem akşam erken geleceğine söz verdi. (Gerçek anlam)

  • Sokakta karşılaştığımız komşumuza selam verdik. (Gerçek anlam)

6. Bazı deyimler cümle, bazıları mastar hâlindedir.

  • Atı alan Üsküdar’ı geçti. (Cümle hâlinde)

  • Sen sağ ben selamet. (Cümle hâlinde)

  • Bel bağlamak (Mastar hâlinde)

  • Yüz çevirmek (Mastar hâlinde)

7. Aynı durum farklı deyimlerle anlatılabilir.

  • Ödü kopmak (Çok korkmak)

  • Tüyleri diken diken olmak (Çok korkmak)

  • Kanı donmak (Çok korkmak)

8. Bazı deyimlerin anlamları birbirinin karşıtıdır.

  • Göklere çıkarmak (Çok övmek)

  • Yerden yere vurmak (Çok kötülemek)

3. Atasözleri

Uzun gözlem ve deneyimler sonucunda oluşmuş, bilgi ve öğüt veren kalıplaşmış sözlere atasözü denir.

Atasözleri, toplumun yüzyıllar boyu süren gözlem ve tecrübelerinin ürünüdür.

Örnekler:

  • Sakla samanı, gelir zamanı. (Değersiz görünen şeyler bir gün işe yarayabilir.)

  • Ağaç yaşken eğilir. (İnsan küçük yaşta eğitilmelidir.)

  • Dost acı söyler. (Gerçek dost, hoşa gitmese de doğruyu söyler.)

  • Gülü seven dikenine katlanır. (Bir şeyi seven, onun zorluklarına da katlanır.)

  • Komşu komşunun külüne muhtaçtır. (Komşular en küçük şeyler için bile birbirine ihtiyaç duyar.)

  • İşleyen demir ışıldar. (Çalışan insan gelişir ve kendini yeniler.)

  • Az veren candan, çok veren maldan. (İmkânı az olanın verdiği az şey de değerlidir.)

  • Bilmemek ayıp değil, öğrenmemek ayıptır.

4. Atasözlerinin Özellikleri

1. Atasözleri anonimdir.

Atasözlerini kimin söylediği belli değildir. Söyleyeni belli olan özlü sözlere ise özdeyiş (vecize) denir.

  • Ağaç yaşken eğilir. (Atasözü)

  • Söz ola kese savaşı, söz ola kestire başı. (Yunus Emre) (Özdeyiş)

2. Atasözleri kalıplaşmış cümlelerdir.

Sözcüklerin yerleri değiştirilemez, eş anlamlıları kullanılamaz.

  • “Sakla samanı, gelir zamanı.” yerine “Sakla otu, gelir zamanı.” denemez.

  • “Dost acı söyler.” yerine “Acı söyler dost.” denemez.

3. Atasözleri genellikle mecaz anlamlıdır, bazıları gerçek anlamlıdır.

Mecaz Anlamlı

Gerçek Anlamlı

Sütten ağzı yanan yoğurdu üfleyerek yer.

İyilik eden iyilik bulur.

Yuvayı dişi kuş yapar.

Çok bilen çok yanılır.

Bir çiçekle yaz gelmez.

Bin bilsen de bir bilene danış.

4. Bazı atasözleri aynı anlamlıdır.

  • Emek olmadan yemek olmaz.

  • Zahmetsiz rahmet olmaz.

  • (İki atasözü de emek vermeden bir şey elde edilemeyeceğini anlatır.)

5. Bazı atasözleri anlamca birbirinin karşıtıdır.

  • Acele işe şeytan karışır. (Acele etmemeyi öğütler.)

  • Demir tavında dövülür. (Fırsatı kaçırmadan hemen harekete geçmeyi öğütler.)

6. Atasözleri öğüt ve ders verir.

  • Ayağını yorganına göre uzat. (Harcamalarını gelirine göre ayarla.)

  • Söz gümüşse sükût altındır. (Gereksiz yere konuşmamak, susmak daha değerlidir.)

Deyim ve Atasözlerinin Karşılaştırılması

Benzer Yönleri

Farklı Yönleri

Kalıplaşmış söz gruplarıdır.

Deyimler durum bildirir, atasözleri öğüt ve ders verir.

Halkın ortak mirasıdır, söyleyenleri belli değildir.

Atasözleri cümle hâlindedir, deyimlerin çoğu mastar hâlindedir.

Genellikle mecaz anlamlıdır.

Deyimler kişiye ve zamana göre çekimlenebilir, atasözleri çekimlenmez.

5. Özdeyiş (Vecize)

Duygu ve düşünceleri özlü bir dille anlatan ve söyleyeni belli olan sözlere özdeyiş (vecize) denir.

Örnekler:

  • Hayatta en hakiki mürşit ilimdir. (Atatürk)

  • Yurtta sulh, cihanda sulh. (Atatürk)

  • Ne mutlu Türküm diyene! (Atatürk)

  • Sevelim sevilelim, bu dünya kimseye kalmaz. (Yunus Emre)

🔎 İpucu

Bir sözün atasözü mü özdeyiş mi olduğunu anlamak için söyleyeninin belli olup olmadığına bakılır. Söyleyeni belliyse özdeyiştir.

6. Nezaket İfadeleri

Günlük hayatta farklı durum ve olaylar karşısında kullandığımız kibar ve saygılı sözlere nezaket ifadesi denir.

Örnekler:

  • Kolay gelsin. (Çalışan birine)

  • Afiyet olsun. (Yemek yiyene)

  • Hoş geldiniz. (Gelen misafire)

  • Hayırlı olsun. (Yeni bir işe başlayana)

  • İyi ki doğdun! (Doğum gününde)

  • Bayramınız kutlu olsun! (Bayramlarda)

  • Başınız sağ olsun. (Yakınını kaybedene)

  • Sıhhatler olsun. (Banyodan çıkana)

7. Kalıplaşmamış Söz Grupları

En az iki sözcükten oluşan, mecazlı söyleyişe sahip olan ama deyimler gibi kalıplaşmamış söz gruplarına kalıplaşmamış söz grubu denir.

Örnekler:

  • Kütüphane, bilgi hazinesinin kapılarını herkese açıyor.

  • Zor günlerde sabır tohumu ekenler sonunda huzur biçer.

  • Kitaplar, zihnimizde yeni hayal pencereleri açar.

  • Sınıfımızın dostluk bahçesinde her gün yeni bir çiçek açıyor.

💡 Bilgilendirme

Kalıplaşmamış söz gruplarındaki sözcükler değiştirilebilir. “Bilgi hazinesi” yerine “bilgi deposu” da denebilir. Deyimlerde ise böyle bir değişiklik yapılamaz.

Konuyu pekiştirmek için 5. sınıf deyimler ve atasözleri çalışma kâğıtlarına ve deyimler ve atasözleri testlerine de göz atabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

5. sınıf deyimler, atasözleri ve özdeyişler konusu hangi başlıkları kapsar?

Konu; deyimler ve özellikleri, atasözleri ve özellikleri, deyim ile atasözünün karşılaştırılması, özdeyişler, nezaket ifadeleri ve kalıplaşmamış söz grupları başlıklarından oluşur.

Kalıplaşmamış söz grubu deyimden nasıl ayırt edilir?

Deyimlerdeki sözcükler değiştirilemez. Örneğin “kara gün dostu” yerine “siyah gün dostu” denemez. Kalıplaşmamış söz gruplarında ise sözcükler değiştirilebilir. “Bilgi hazinesi” yerine “bilgi deposu” da denebilir.

Konu anlatımında deyim ve atasözlerinin anlamları var mı?

Evet. Örnek olarak verilen deyim ve atasözlerinin anlamları ayraç içinde açıklanmış, özdeyişlerin kime ait olduğu belirtilmiştir.

Konuyla ilgili çalışma kâğıdı ve test var mı?

Evet. 5. sınıf deyimler ve atasözleri çalışma kâğıtları ve testleri sitemizde PDF olarak, cevap anahtarlarıyla birlikte ücretsiz indirilebilir.

Hazırlayan: Bilal KIŞ