5. Sınıf Cümlede Anlam Konu Anlatımı
5. sınıf Türkçe dersi Cümlede Anlam konusu, bu sayfada Bilal Kış tarafından Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli’ne uygun olarak 18 başlık altında anlatılmıştır. Öznel ve nesnel cümleler, amaç, sebep ve koşul-sonuç ilişkileri, cümle oluşturma, genişletme ve birleştirme ile duygu ve anlam özellikleri açıklamalar ve örneklerle verilmiştir. Örneklerde kırmızı ile gösterilen bölüm ile mavi ile gösterilen bölüm arasındaki ilişkiye dikkat ediniz.
5. sınıf Türkçe dersi Cümlede Anlam konusunu 18 başlık altında, açıklamalar ve örneklerle aşağıda bulabilirsiniz. Örneklerde kırmızı ile gösterilen bölüm ile mavi ile gösterilen bölüm arasındaki ilişkiye dikkat ediniz.
🗺️ KAVRAM HARİTASI CÜMLEDE ANLAM | |
|---|---|
🔵 Yargı Bildiren Cümleler | ➤ Öznel Cümleler: Kişiden kişiye değişen yargı (Örn.: Kış, en güzel mevsimdir.) ➤ Nesnel Cümleler: Kanıtlanabilir yargı (Örn.: Ankara, Türkiye’nin başkentidir.) ➤ Gerçek ve Hayal Unsuru İfadeler: Olabilir mi, olamaz mı? |
🟢 Anlam İlişkileri | ➤ Amaç-Sonuç: Ne için? (Örn.: okumak için) ➤ Sebep-Sonuç: Neden? (Örn.: yağdığı için) ➤ Koşul-Sonuç: Hangi şartla? (Örn.: gelirsen) ➤ Karşılaştırma: İki varlığı bir yönden ölçme (Örn.: daha, en) ➤ Benzetme: Zayıfı güçlüye benzetme (Örn.: ayna gibi göl) |
🟠 Cümle Üzerinde Çalışmalar | ➤ Cümle Oluşturma ➤ Cümle Tamamlama ➤ Cümle Genişletme ➤ Cümle Daraltma ➤ Cümle Birleştirme ➤ Cümle Ayırma |
🟣 Anlam ve Duygu | ➤ Örtülü Anlam: Açıkça söylenmeyen anlam ➤ Duygu ve Abartı Cümleleri ➤ Cümleye Hâkim Olan Duygu: Korku, üzüntü, şaşkınlık… ➤ Cümlenin İfade Ettiği Anlam Özellikleri: Beklenti, tahmin, öneri… |
1. Öznel Cümleler
Söyleyenin kendi düşüncesini, duygusunu veya beğenisini ifade eden cümlelere öznel cümle denir.
Bu cümlelerdeki yargılar kişiden kişiye değişir ve kanıtlanamaz.
Örnekler:
Kış mevsimi, yılın en keyifli zamanıdır.
Annemin yaptığı mercimek çorbasının tadına doyum olmaz.
Okulumuzun yeni kütüphanesi çok sevimli olmuş.
Futbol, izlenmesi en heyecanlı spordur.
Bu şarkının ezgisi insanın içini ısıtıyor.
Dedemin anlattığı masallar, kitaplardakilerden daha güzel.
2. Nesnel Cümleler
İçinde söyleyenin duygu ve beğenisini barındırmayan, doğruluğu kanıtlanabilen yargılar bildiren cümlelere nesnel cümle denir.
Örnekler:
Türkiye’nin başkenti Ankara’dır.
Su, deniz seviyesinde 100 derecede kaynar.
Okulumuzun kütüphanesinde iki bin kitap bulunuyor.
Kardeşim bu yıl dördüncü sınıfa başladı.
Ağrı Dağı, Türkiye’nin en yüksek dağıdır.
Dünya, kendi çevresindeki dönüşünü yaklaşık 24 saatte tamamlar.
⚠️ Uyarı |
|---|
Alıntı cümlelerdeki öznel ifadeler cümlenin nesnelliğini etkilemez. Çünkü burada başkasının sözü olduğu gibi aktarılmıştır ve “Bu sözü söyledi.” yargısı kanıtlanabilir. ▸ Dedem “Bu köyün suyu dünyanın en lezzetli suyudur.” dedi. (Nesnel) ▸ Öğretmenimiz “Bu kompozisyon harika olmuş.” diyerek bizi kutladı. (Nesnel) ▸ Bu film çok sıkıcıydı, diye söylendi kardeşim. (Nesnel) |
🔎 İpucu |
|---|
Bir cümlenin öznel mi nesnel mi olduğunu anlamak için kendinize şunu sorun: “Bu yargı herkes için aynı mı, kanıtlanabilir mi?” Cevap “evet” ise cümle nesneldir. |
3. Amaç-Sonuç Cümleleri
Bir eylemin hangi amaçla yapıldığını bildiren cümlelere amaç-sonuç cümlesi denir.
Bu cümleler genellikle “amacıyla, maksadıyla, diye, -mak üzere, -mak için, -maya” gibi sözcük ve eklerle kurulur.
Örnekler:
Sınava hazırlanmak için her gün düzenli çalışıyor. (Amaç → Sonuç)
Dedemleri ziyaret etmek amacıyla köye gittik. (Amaç → Sonuç)
Kardeşim uyanmasın diye sessizce yürüdüm. (Amaç → Sonuç)
Kitap ödünç almak üzere kütüphaneye uğradı. (Amaç → Sonuç)
Fidan dikmeye ormana gittik. (Amaç → Sonuç)
4. Sebep (Neden)-Sonuç Cümleleri
Bir eylemin hangi sebeple gerçekleştiğini bildiren cümlelere sebep-sonuç cümlesi denir.
Bu cümleler genellikle “sebebiyle, nedeniyle, diye, çünkü, -dığı için, -ınca, -dığından” gibi sözcük ve eklerle kurulur.
Örnekler:
Yağmur yağdığı için maç ertelendi. (Sebep → Sonuç)
Çok koştuğundan nefes nefese kaldı. (Sebep → Sonuç)
Soğuk algınlığı nedeniyle okula gelemedi. (Sebep → Sonuç)
Telefonun şarjı bitince annemi arayamadım. (Sebep → Sonuç)
Bugün parka gidemedik çünkü hava çok rüzgârlıydı. (Sonuç → Sebep)
💡 Bilgilendirme |
|---|
Amaç-sonuç ile sebep-sonuç cümleleri sık karıştırılır. Amaç, henüz gerçekleşmemiş bir hedeftir. Sebep ise gerçekleşmiş bir olaydır. ▸ Ödevimi bitirmek için erken kalktım. (Ödev henüz bitmemiş, bu bir amaçtır.) ▸ Ödevimi bitirdiğim için erken yattım. (Ödev bitmiş, bu bir sebeptir.) |
5. Koşul-Sonuç Cümleleri
Bir eylemin gerçekleşmesinin başka bir eylemin şartına bağlı olduğunu bildiren cümlelere koşul-sonuç cümlesi denir.
Bu cümleler genellikle “şartıyla, koşuluyla, yeter ki, yalnız, -se, -dıkça” gibi sözcük ve eklerle kurulur.
Örnekler:
Erken kalkarsan kahvaltıyı birlikte yaparız. (Koşul → Sonuç)
Ödevlerini bitirmen şartıyla parka gidebilirsin. (Koşul → Sonuç)
Düzenli kitap okudukça kelime hazinen gelişir. (Koşul → Sonuç)
Hava güzel olursa pikniğe gideceğiz. (Koşul → Sonuç)
Sana bisikletimi veririm yalnız dikkatli sürmelisin. (Sonuç → Koşul)
6. Gerçek ve Hayal Unsuru İfadeler
Yaşanması mümkün olan olayları anlatan cümlelere gerçek ifade denir.
Yaşanması mümkün olmayan, zihnimizde kurguladığımız olağanüstü olayları anlatan cümlelere hayal unsuru ifade denir.
Gerçek İfadeler | Hayal Unsuru İfadeler |
|---|---|
Bahçedeki elma ağacı bu yıl çok meyve verdi. | Bulutlar, susayan tarlalara su taşımak için yarıştı. |
Kardeşim yüzme yarışında ikinci oldu. | Kalemim, defterime kendi kendine resim çizdi. |
Rüzgâr, çamaşırları ipten düşürdü. | Ay, gece yarısı penceremi tıklatıp bana masal anlattı. |
7. Karşılaştırma Cümleleri
Birden fazla varlık, durum veya kavramın bir yönüyle ölçülüp kıyaslandığı cümlelere karşılaştırma cümlesi denir.
Bir varlığın eski ve yeni durumu da karşılaştırılabilir. Bu cümlelerde genellikle “daha, en, kadar, -den, göre” gibi sözcükler kullanılır.
Örnekler:
Kardeşim benden daha hızlı koşar. (İki kişinin hızı karşılaştırılmış.)
Bu yılki kış, geçen yılkinden çok daha soğuk geçti. (İki yılın kışı karşılaştırılmış.)
Rafta duran kitapların en kalını ansiklopediydi. (Kitaplar kalınlık yönünden karşılaştırılmış.)
Köyümüz eskiden şimdiki kadar kalabalık değildi. (Köyün eski ve yeni durumu karşılaştırılmış.)
8. Benzetme Cümleleri
Aralarında ilgi bulunan iki varlıktan özellik bakımından zayıf olanın güçlü olana benzetildiği cümlelere benzetme cümlesi denir.
Örnekler:
Kardeşim, kuş gibi hafif adımlarla yanıma geldi.
Göl, sabah güneşinde ayna gibi parlıyordu.
Annemin sesi, ninni gibi yumuşacıktı.
Kar taneleri tüy gibi süzülerek yere iniyordu.
Öğretmenimiz bize bir deniz feneri gibi yol gösterir.
Bu okul, bizim için ikinci bir evdir. (“Gibi” sözcüğü kullanılmadan benzetme yapılmış.)
9. Cümle Oluşturma
Bu tür sorularda karışık verilen sözcüklerden anlamlı ve kurallı bir cümle oluşturulması istenir.
Önce yargı bildiren sözcük bulunup cümlenin sonuna konur. Diğer sözcükler anlam ilişkilerine göre sıralanır.
kitaplar – dünyalara – açar – yeni – bize – kapılar |
➜ Çözüm: Yargı bildiren sözcük “açar”dır, bu yüzden en sona yazılır. Doğru sıralama: “Kitaplar bize yeni dünyalara kapılar açar.”
erken – kalkan – yol – alır – çok |
➜ Çözüm: Yargı bildiren sözcük “alır”dır. Doğru sıralama: “Erken kalkan çok yol alır.”
10. Cümle Tamamlama
Bu tür sorularda cümlede boş bırakılan yere anlama uygun bir sözcük veya sözcük grubu getirilmesi istenir.
Boşluğa gelecek sözcük, cümlenin bağlamından hareketle bulunur.
Örnekler:
Bilgi paylaştıkça - - - -. (Boşluğa anlama göre “çoğalır” sözcüğü getirilmelidir.)
Gündüz çalışan, gece - - - - uyur. (Boşluğa anlama göre “rahat” sözcüğü getirilmelidir.)
Yağmurdan sonra gökyüzünde rengârenk bir - - - - belirdi. (Boşluğa anlama göre “gökkuşağı” sözcüğü getirilmelidir.)
11. Cümle Genişletme
Verilen bir cümleye eklenen sözcük veya sözcük gruplarıyla cümlenin zaman, yer, kişi, neden, amaç ve durum bakımından genişletilmesidir.
Verilen Cümle | Genişletilmiş Cümle | Yön |
|---|---|---|
Ödevimi bitirdim. | Akşam yemeğinden önce ödevimi bitirdim. | Zaman |
Arkadaşlarımla oyun oynadık. | Arkadaşlarımla parkta oyun oynadık. | Yer |
Okula erken geldi. | Sınıf başkanımız okula erken geldi. | Kişi |
Okula gitmedi. | Ateşi çıktığı için okula gitmedi. | Neden |
Kırtasiyeye gittim. | Defter almak için kırtasiyeye gittim. | Amaç |
Merdivenleri çıktı. | Merdivenleri koşarak çıktı. | Durum |
12. Cümle Daraltma
Verilen bir cümleden çıkarılan sözcük veya sözcük gruplarıyla cümlenin zaman, yer, kişi, neden, amaç ve durum bakımından daraltılmasıdır.
Verilen Cümle | Daraltılmış Cümle | Yön |
|---|---|---|
Dedem her sabah bahçede yürüyüş yapar. | Dedem bahçede yürüyüş yapar. | Zaman |
Kardeşim odasında resim çiziyor. | Kardeşim resim çiziyor. | Yer |
Annem ve teyzem pazara gitti. | Pazara gitti. | Kişi |
Yorulduğu için erkenden yattı. | Erkenden yattı. | Neden |
Su içmek için mutfağa gitti. | Mutfağa gitti. | Amaç |
Kapıyı yavaşça açtı. | Kapıyı açtı. | Durum |
13. Cümle Birleştirme
İki cümle birleştirilirken iki cümlede verilen anlamın tamamının yeni cümleye aktarılmasına dikkat edilmelidir.
Cümlelerden birindeki bir bilgi birleştirilmiş cümlede yoksa birleştirme doğru yapılmamış demektir.
1. Cümle: Kardeşim bu sabah bir kedi yavrusu buldu. 2. Cümle: Kedi yavrusu çok acıkmıştı. |
➜ Birleştirilmiş hâli: Kardeşimin bu sabah bulduğu kedi yavrusu çok acıkmıştı.
1. Cümle: Okulumuzda bir kitap fuarı açıldı. 2. Cümle: Fuarda yüzlerce çocuk kitabı vardı. |
➜ Birleştirilmiş hâli: Okulumuzda açılan kitap fuarında yüzlerce çocuk kitabı vardı.
14. Cümle Ayırma
Bir cümle ikiye ayrılırken cümledeki anlamın tamamının yeni iki cümle içinde aktarılmasına dikkat edilmelidir.
Birleşik cümle: Kırk yıl aynı köyde öğretmenlik yapan Hasan Bey, emekli olunca köyde bir kütüphane kurdu. |
➜ Ayrılmış hâli: 1. Hasan Bey kırk yıl aynı köyde öğretmenlik yaptı. 2. Emekli olunca köyde bir kütüphane kurdu.
Birleşik cümle: Sabahtan beri yağan kar, okul yolunu tamamen kapattı. |
➜ Ayrılmış hâli: 1. Sabahtan beri kar yağıyor. 2. Kar, okul yolunu tamamen kapattı.
15. Örtülü Anlam
Cümlede açıkça söylenmeyen ama cümleden çıkarabildiğimiz anlamlara örtülü anlam denir.
Örtülü anlamı genellikle “da, de, bile, artık, yine, bu kez, hâlâ” gibi sözcükler sağlar.
Örnekler:
Bu yıl bizim sınıfta da kitap kulübü kuruldu. (Başka sınıflarda da kitap kulübü vardır.)
Kardeşim artık sebze yiyor. (Eskiden sebze yemiyordu.)
Bu kez sınavda hiç hata yapmadım. (Önceki sınavlarda hata yapmıştım.)
Dedem yine bahçesine domates ekti. (Daha önce de domates ekmişti.)
16. Duygu ve Abartı Cümleleri
Duygu cümleleri: İnsanın iç dünyasındaki sevinç, üzüntü, özlem, pişmanlık, şaşkınlık, kızgınlık gibi hisleri yansıtan cümlelerdir.
Örnekler:
Yaz tatilinde dedemlere gideceğimizi duyunca sevinçten havalara uçtum! (Sevinç)
Keşke o gün arkadaşımı kırmasaydım. (Pişmanlık)
Uzaktaki kuzenimi o kadar çok özledim ki! (Özlem)
Abartı cümleleri: Bir durumu, olayı veya bir kişinin özelliğini olduğundan çok daha büyük ya da çok daha küçük göstererek anlatan cümlelerdir.
Örnekler:
Bahçedeki ağaç, gökyüzüne değecek kadar uzundu.
Kütüphanedeki kitapları okumaya bin yıl yetmez.
Sabahtan beri yürümekten ayaklarım koptu.
17. Cümleye Hâkim Olan Duygu
Bir cümlede baskın olarak hissettirilen duyguya cümleye hâkim olan duygu denir.
a) Korku Cümlesi
Bir tehlike veya tehlike düşüncesi karşısında duyulan kaygı ve ürpertiyi belirten cümlelerdir.
Karanlık koridorda bir gölge kımıldayınca dizlerimin bağı çözüldü.
Köpeğin havlamasını duyunca olduğum yerde kaskatı kesildim.
b) Üzüntü Cümlesi
İstenmeyen olaylardan doğan kederi ve burukluğu ifade eden cümlelerdir.
Uzun yıllar oturduğumuz evden taşınırken gözyaşlarımı tutamadım.
Bütün gün emek verdiğim kum kalesini dalgalar bir anda yıkınca içim burkuldu.
c) Şaşkınlık Cümlesi
Beklenmedik bir durum karşısında duyulan hayret ve inanamama duygusunu ifade eden cümlelerdir.
Kapıyı açınca karşımda yıllardır görmediğim dayımı bulmayayım mı!
Küçük kardeşimin çarpım tablosunu ezbere bildiğini görünce gözlerime inanamadım!
ç) Öfke Cümlesi
Bir durum ya da davranış karşısında duyulan kızgınlığı ve sinirlenmeyi dışa vuran cümlelerdir.
Defterimi yine sormadan almışsın, artık sabrım taştı!
Kaç kez söyledim, kapıyı çarparak kapatma!
d) Mutluluk Cümlesi
Güzel bir olay karşısında duyulan sevinç, neşe ve huzuru dile getiren cümlelerdir.
Karnemi alınca annemin yüzündeki gülümseme bütün yorgunluğumu unutturdu.
Bugün ilk kez bisikleti tek başıma sürdüm, ne güzel bir gün!
e) Tiksinme Cümlesi
Bir durum ya da nesne karşısında duyulan iğrenme ve rahatsızlığı dile getiren cümlelerdir.
Bozulmuş sütün kokusunu alınca yüzümü buruşturdum.
Lavabodaki yapış yapış kiri görünce elimi sürmek bile istemedim.
18. Cümlenin İfade Ettiği Anlam Özellikleri
a) Beklenti Cümlesi
Gerçekleşmesi beklenen bir durumun, henüz gerçekleşmeden önce dile getirildiği cümlelerdir. İkiye ayrılır:
Gerçekleşmemiş beklenti: Kardeşimin odasını toplayacağını sanmıştım. (Kardeşim odasını toplamamış.)
Gerçekleşmiş beklenti: Öğretmenimin projemi beğeneceğinden emindim, gerçekten de çok beğendi.
b) Tahmin Cümlesi
Gözlem, tecrübe ve bazı işaretlere dayanarak olacak şeyleri önceden kestirmeyi bildiren cümlelerdir.
Gökyüzünü kara bulutlar kapladı, birazdan yağmur yağabilir.
Kardeşim bütün gün koşturdu, bu gece erkenden uyur.
c) Olasılık (İhtimal) Cümlesi
Gerçekleşmesi kesin olmayan bir durumu bildiren cümlelerdir.
Hafta sonu dedemlere gidebiliriz.
Belki bu yıl satranç kulübüne yazılırım.
ç) Terk Edilmiş Alışkanlık Cümlesi
Geçmişte düzenli olarak yapılan ama artık yapılmayan eylemleri bildiren cümlelerdir.
Küçükken her akşam masal dinlemeden uyumazdım.
Eskiden okula bisikletle giderdim.
d) Gereklilik Cümlesi
Bir eylemin yapılmasının gerekli ve zorunlu olduğunu bildiren cümlelerdir.
Sınava girerken kimliğini yanına almalısın.
Bitkilerin büyümesi için onları düzenli sulamak gerekir.
e) Azımsama Cümlesi
Bir şeyin miktarını yetersiz ve az bulduğumuzu bildiren cümlelerdir.
Bütün gün çalıştın da sadece iki sayfa mı yazdın?
Bu küçük kek, beş kişiye nasıl yetsin?
f) Küçümseme Cümlesi
Bir kişiye, işe veya nesneye değer vermeyip onu hafife almayı bildiren cümlelerdir.
Senin o küçük uçurtman mı bizimkini geçecek?
Bu kadar kolay bulmacayı çözdü diye kendini dâhi sanıyor.
g) Varsayım Cümlesi
Henüz gerçekleşmemiş bir olayı gerçekleşmiş gibi düşünmeyi bildiren cümlelerdir.
Diyelim ki uçmayı öğrendin, ilk nereye giderdin?
Varsayalım ki yarın okullar tatil oldu, günün nasıl geçerdi?
ğ) Öneri Cümlesi
Bir sorunu çözmek veya daha iyisini yapmak için tavsiyede bulunmayı bildiren cümlelerdir.
Ders çalışırken telefonunu başka bir odaya koymanı tavsiye ederim.
Arkadaşınla barışmak istiyorsan önce sen bir adım at.
Konuyu pekiştirmek için 5. sınıf cümlede anlam çalışma kâğıtlarına ve cümlede anlam testlerine de göz atabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
5. sınıf cümlede anlam konusu hangi başlıkları kapsar?
Konu; öznel ve nesnel cümleler, amaç, sebep ve koşul-sonuç cümleleri, gerçek ve hayal unsuru ifadeler, karşılaştırma ve benzetme, cümle oluşturma, tamamlama, genişletme, daraltma, birleştirme ve ayırma, örtülü anlam, duygu cümleleri ve cümlenin ifade ettiği anlam özellikleri olmak üzere 18 başlıktan oluşur.
Cümle genişletme ile cümle daraltma arasındaki fark nedir?
Cümle genişletmede cümleye zaman, yer, kişi, neden, amaç veya durum bildiren sözcükler eklenir: “Ödevimi bitirdim.” cümlesi “Akşam yemeğinden önce ödevimi bitirdim.” olur. Cümle daraltmada ise bu bilgiler cümleden çıkarılır.
Konu anlatımında örnekler var mı?
Evet. Her başlıkta örnek cümleler verilmiş, sık karıştırılan konular uyarı ve bilgilendirme kutularıyla, genişletme ve daraltma ise tablolarla gösterilmiştir.
Konuyla ilgili çalışma kâğıdı ve test var mı?
Evet. 5. sınıf cümlede anlam çalışma kâğıtları ve testleri sitemizde PDF olarak, cevap anahtarlarıyla birlikte ücretsiz indirilebilir.
Hazırlayan: Bilal KIŞ